Święta Paraskewa (pisana też jako Paraskiewa) to jedna z najbardziej czczonych świętych chrześcijańskiego Wschodu, znana również jako Petka lub Piątnica. Pod tym imieniem kryje się w istocie kilka różnych postaci, a w sztuce cerkiewnej ziemi karpackiej rozpoznajemy świętą Paraskiewę najczęściej jako młodą męczennicę w czerwonym płaszczu, z krzyżem w dłoni. Jej imię pochodzi od greckiego słowa oznaczającego „przygotowanie”, a zarazem „piątek”. Wspomnienie najsłynniejszej z nich, Paraskiewy z Epiwatu, przypada 14 października.
Co oznacza imię Paraskewa?
Imię Paraskewa (gr. Παρασκευή, Paraskeue) dosłownie znaczy „przygotowanie”. W tradycji żydowskiej i wczesnochrześcijańskiej tak nazywano piątek, czyli dzień przygotowania do szabatu. Stąd w językach słowiańskich święta Paraskiewa bywa nazywana Piątnicą lub Petką (od „petak”, „piątek”). To właśnie dlatego stała się patronką dnia piątkowego, a w pobożności ludowej łączono z nią liczne zwyczaje i zakazy pracy w ten dzień, zwłaszcza przędzenia i tkania. Imię to noszą również jego oboczne formy: Paraskiewa, Praskowia, Paraska czy Pasza.
Ile jest świętych o imieniu Paraskewa?
Warto od razu wyjaśnić częste nieporozumienie, ponieważ pod imieniem Paraskewa Kościół czci kilka różnych świętych. Najważniejsze z nich to trzy postacie, które łatwo ze sobą pomylić.
– Paraskiewa z Rzymu, wczesnochrześcijańska męczennica z II wieku (około 138–161), umęczona za panowania cesarza rzymskiego; tradycja przypisuje jej cudowne uzdrowienia, zwłaszcza chorób oczu.
– Paraskiewa z Epiwatu, zwana też Petką Tyrnowską, Bułgarską lub Serbską, mniszka żyjąca w XI wieku, największa patronka Bałkanów, której relikwie spoczywają dziś w Jassach w Rumunii.
– Paraskiewa Turkowicka (Matijeszyna), prawosławna mniszka wyznawczyni (prepodobnaja) z przełomu XIX i XX wieku, związana z monasterem w Turkowicach na ziemi polskiej.
Choć ich losy dzielą całe stulecia, w pobożności i ikonografii ich postacie często się przenikają, a to samo imię i podobne atrybuty sprawiają, że bywają mylone.
Święta Paraskiewa – męczennica z niewzruszoną wiarą
Najstarsza i najżywiej obecna w legendzie jest Paraskiewa z Rzymu, męczennica pierwszych wieków. Według żywotów była córką pobożnych chrześcijan, którzy wymodlili jej narodziny w piątek i dlatego nadali jej to właśnie imię. Po śmierci rodziców rozdała majątek ubogim i odważnie wyznawała wiarę, nawracając pogan i niszcząc bożki. Doprowadzona przed cesarza, została okrutnie torturowana, a według przekazu wrzucono ją do rozgrzanego kotła, z którego wyszła bez obrażeń. Hagiografia przypisuje jej wówczas cud uzdrowienia oślepłego władcy, po którym „ślepi odzyskiwali wzrok”. Ostatecznie została ścięta mieczem, oddając życie za niewzruszoną wiarę. To właśnie z tej tradycji wywodzi się jej patronat nad chorobami oczu.
Męczeńskie świadectwo świętych takich jak Paraskiewa Kościół od wieków odczytuje w świetle słów z Apokalipsy, kierowanych do wiernych wśród prześladowań:
„Bądź wierny aż do śmierci, a dam ci wieniec życia” (Ap 2, 10).
Paraskiewa z Epiwatu – patronka Bałkanów i jej relikwie
Odrębną postacią jest Paraskiewa z Epiwatu, żyjąca w XI wieku. Po śmierci rodziców porzuciła świat i podjęła surowe życie pustelnicze, według tradycji na pustyni jordańskiej, po czym wróciła do ojczyzny, do rodzinnego Epiwatu nad Morzem Marmara, gdzie zmarła jako mniszka. Jej relikwie, słynące łaskami, przez wieki wędrowały: przeniesiono je najpierw do Tyrnowa (w 1238 roku), później do Belgradu i Konstantynopola, aż w 1641 roku spoczęły w rumuńskich Jassach, w soborze metropolitalnym, gdzie do dziś gromadzą ogromne rzesze pielgrzymów. To właśnie ona jest ową „patronką Bałkanów”, a jej święto 14 października należy do najważniejszych w Rumunii, Bułgarii i Serbii.
Ikonografia świętej Paraskiewy
W sztuce cerkiewnej świętą Paraskiewę przedstawia się na dwa sposoby. Jako męczennicę ukazywana jest jako młoda kobieta w czerwonym płaszczu (maforionie), z krzyżem męczeńskim w uniesionej dłoni, często z rozwiniętym zwojem lub palmą, a nad jej głową aniołowie trzymają koronę chwały. Jako mniszkę maluje się ją natomiast w ciemnych, monastycznych szatach z nakryciem głowy i rękami złożonymi do modlitwy. Szczególnie cenne są ikony żywotowe, na których wokół centralnej postaci rozmieszczono małe sceny z jej życia i męczeństwa, jak w ikonie ze scenami żywota i pasji, gdzie święta trzyma krzyż uniesiony w prawej ręce.
Kult świętej Paraskiewy w Polsce
Na ziemiach polskich kult świętej Paraskiewy najsilniej zaznaczył się na terenach dawnej Rusi Czerwonej, w Bieszczadach i na Podkarpaciu, gdzie żyła ludność wyznania prawosławnego i greckokatolickiego. Do dziś zachowały się liczne cerkwie pod jej wezwaniem, między innymi wpisana na listę UNESCO drewniana cerkiew w Radrużu, gdzie znajduje się jej XVII-wieczny wizerunek, oraz dawna cerkiew w bieszczadzkiej Łopience. Pod jej opiekę oddawali się zwłaszcza rolnicy i ludzie pracujący na roli, prosząc o urodzaj oraz o ochronę przed suszą, gradem i innymi klęskami. Święta Paraskiewa uchodziła też za orędowniczkę w sprawach rodzinnych, w chorobach oczu oraz jako patronka handlu i kobiecych prac domowych.
Wspomnienie liturgiczne świętej Paraskiewy
Ponieważ pod tym imieniem czci się kilka świętych, w kalendarzu pojawia się także kilka dat. Wspomnienie Paraskiewy z Epiwatu, patronki Bałkanów, obchodzone jest 14 października i to ono jest najbardziej znane w Kościołach wschodnich. Paraskiewę z Rzymu, męczennicę, wspomina się natomiast 26 lipca. Dla wiernych obrządku wschodniego dzień jej pamięci jest okazją do modlitwy o wytrwałość w wierze oraz o opiekę w codziennych troskach, zgodnie z wielowiekową tradycją, która widziała w niej bliską, „domową” orędowniczkę.
Najczęstsze pytania o świętą Paraskewę
Co oznacza imię Paraskewa?
Imię Paraskewa (Paraskiewa) pochodzi od greckiego słowa Paraskeue, które znaczy „przygotowanie”, a zarazem jest greckim określeniem piątku, czyli dnia przygotowania do szabatu. Dlatego świętą nazywa się w językach słowiańskich Piątnicą lub Petką i uważa za patronkę tego dnia tygodnia. Z tym znaczeniem wiązały się liczne ludowe zwyczaje i zakazy pracy w piątki, zwłaszcza przędzenia i tkania.
Ile jest świętych o imieniu Paraskewa?
Najczęściej wymienia się trzy: Paraskiewę z Rzymu, wczesnochrześcijańską męczennicę z II wieku; Paraskiewę z Epiwatu (Petkę Tyrnowską), mniszkę z XI wieku i patronkę Bałkanów; oraz Paraskiewę Turkowicką, prawosławną mniszkę z przełomu XIX i XX wieku. Ze względu na wspólne imię i podobne przedstawienia bywają ze sobą mylone, choć dzielą je stulecia i różne koleje życia.
Jakie cuda uczyniła święta Paraskiewa?
Najwięcej cudów tradycja przypisuje Paraskiewie z Rzymu. Miała wyjść bez szwanku z rozgrzanego kotła, do którego wrzucono ją podczas tortur, oraz przywrócić wzrok oślepłemu cesarzowi, dzięki czemu „ślepi odzyskiwali wzrok”. Z kolei relikwie Paraskiewy z Epiwatu słynęły z uzdrowień i łask, dlatego przez wieki przenoszono je z miejsca na miejsce. To właśnie te przekazy uczyniły ze świętej Paraskiewy orędowniczkę w chorobach, zwłaszcza oczu.
Czego patronką jest święta Paraskiewa?
Święta Paraskiewa czczona jest przede wszystkim jako patronka rolników i ludzi pracujących na roli, których wspiera w prośbach o urodzaj i o ochronę przed klęskami żywiołowymi. Uchodzi także za orędowniczkę w chorobach oczu, w sprawach rodzinnych oraz jako patronka handlu i kobiecych prac domowych. Na Bałkanach i Podkarpaciu należała do najbliższych ludziom świętych, wzywanych w codziennych troskach.
Kiedy jest wspomnienie świętej Paraskiewy?
Najważniejsze wspomnienie, dotyczące Paraskiewy z Epiwatu, patronki Bałkanów, przypada 14 października i jest szczególnie uroczyście obchodzone w Rumunii, Bułgarii i Serbii. Paraskiewę z Rzymu, męczennicę, wspomina się 26 lipca. Daty te wynikają z tego, że pod imieniem Paraskewa czci się kilka różnych świętych.
