Święty Mikołaj z Miry to jeden z najbardziej znanych, a zarazem najbardziej niezrozumianych świętych chrześcijaństwa. Zanim jego postać przysłonił komercyjny „Święty od prezentów” w czerwonym stroju, żył prawdziwy człowiek: gorliwy biskup Miry, obrońca ubogich i niesłusznie skazanych, cudotwórca, którego dobroć zrodziła tradycję obdarowywania. Urodził się około 270 roku, słynął z potajemnej hojności, a zmarł 6 grudnia, prawdopodobnie w 343 roku. Dziś jest patronem dzieci, marynarzy, kupców, piekarzy i więźniów, a jego relikwie spoczywają we włoskim Bari. Ten artykuł opowiada o prawdziwym Mikołaju, biskupie z Miry.
Kim był święty Mikołaj z Miry?
Mikołaj urodził się około 270 roku w Patarze w Licji, w regionie leżącym na południu dzisiejszej Turcji. Pochodził z zamożnej i głęboko wierzącej rodziny, a według tradycji był długo wypraszanym, jedynym dzieckiem swoich rodziców. Wcześnie ich stracił, prawdopodobnie podczas zarazy, i odziedziczył znaczny majątek. Zamiast go zatrzymać, młody Mikołaj postanowił rozdać go ubogim, czyniąc z hojności zasadę całego swojego życia. Z czasem został biskupem Miry, miasta w Licji, którego imię nosi do dziś (obecnie Demre w Turcji).
O życiu historycznego biskupa Miry zachowało się niewiele pewnych informacji, lecz jedno jest niepodważalne: był postacią rzeczywistą, pasterzem gorliwym, odważnym i pełnym miłosierdzia. To właśnie ta świętość, a nie późniejsza legenda, uczyniła go jednym z najbardziej czczonych świętych zarówno w Kościele katolickim, jak i prawosławnym.
Prawdziwa historia świętego Mikołaja – cuda i legendy
Najsłynniejsza opowieść o świętym Mikołaju wyjaśnia zarazem, skąd wzięła się tradycja obdarowywania. W Mirze żył zubożały ojciec trzech córek, który nie mając pieniędzy na ich posag, stanął przed groźbą oddania ich na zatracenie. Mikołaj, dowiedziawszy się o jego nędzy, przez trzy kolejne noce potajemnie wrzucał przez okno sakiewkę złota, ratując dziewczęta przed hańbą. Ten cichy, ukryty dar stał się źródłem zwyczaju obdarowywania w dzień jego wspomnienia, a trzy sakiewki złota przekształciły się w ikonografii w trzy złote kule, jego najważniejszy atrybut.
Z życiem świętego wiąże się więcej niezwykłych wydarzeń. Tradycja opowiada, że wskrzesił trzech młodzieńców podstępnie zamordowanych przez chciwego oberżystę, co uczyniło go patronem dzieci. Innym razem, udając się aż do Konstantynopola, uprosił u cesarza uwolnienie trzech niesłusznie skazanych na śmierć. Modlitwą uciszył też gwałtowną burzę i ocalił żeglarzy od utonięcia, dlatego marynarze obrali go za swojego opiekuna. W czasie głodu wyprosił dla Miry ratunek, gdy do portu przybiły statki ze zbożem. We wszystkich tych opowieściach powraca ten sam rys: człowiek, który spieszy z pomocą tam, gdzie ludzka nadzieja już gaśnie.
Jego życie było wcieleniem ewangelicznej zasady bezinteresownego dawania, którą przypomina Nowy Testament:
„Trzeba wspierać słabych i pamiętać o słowach Pana Jezusa, który powiedział: »Więcej szczęścia jest w dawaniu aniżeli w braniu«” (Dz 20, 35).
Sobór Nicejski i spór z Ariuszem
Pobożna tradycja głosi, że święty Mikołaj brał udział w pierwszym soborze powszechnym w Nicei w 325 roku, na którym Kościół potępił błędy Ariusza, negującego bóstwo Chrystusa. Najbardziej znana legenda mówi, że w gorliwej obronie prawdy Mikołaj miał spoliczkować Ariusza. Historycy podchodzą do tego przekazu ostrożnie, ponieważ obecność biskupa Miry wśród ojców soborowych nie jest pewna. Opowieść tę należy więc traktować jako świadectwo tradycji i miłości do świętego, a nie jako udokumentowany fakt. Pokazuje ona jednak, jak bardzo zapamiętano go jako nieustraszonego obrońcę wiary.
Relikwie świętego Mikołaja w Bari
Święty Mikołaj zmarł 6 grudnia, według najczęstszego przekazu w 343 roku, i został pochowany w Mirze. Jego grób szybko stał się celem pielgrzymek. W 1087 roku, gdy tereny Licji zagrożone były najazdami, włoscy żeglarze przewieźli relikwie świętego do miasta Bari na południu Włoch. Od tego wydarzenia Mikołaj bywa nazywany także Mikołajem z Bari, a jego grób w tamtejszej bazylice świętego Mikołaja do dziś pozostaje jednym z nielicznych miejsc jednoczących chrześcijan Wschodu i Zachodu. Z relikwii wydziela się przezroczysty płyn, zwany manną świętego Mikołaja, w którym wierni od wieków upatrują znaku jego wstawiennictwa.
Czego patronem jest święty Mikołaj?
Patronaty świętego Mikołaja są niezwykle liczne i wypływają wprost z jego życia. Jest przede wszystkim patronem dzieci, co wiąże się z legendą o wskrzeszeniu młodzieńców i z tradycją obdarowywania. Jako ten, który uciszył burzę, opiekuje się marynarzami, żeglarzami, rybakami i flisakami. Ze względu na hojność i troskę o uczciwy handel czczą go kupcy, piekarze, młynarze i piwowarzy. Jako obrońca niewinnie skazanych jest patronem więźniów i jeńców, a jako opiekun ubogich dziewcząt bez posagu wzywany bywa przez panny. Patronują mu również całe miasta i kraje, w tym Rosja i dawna Ruś. Święty Jan Paweł II trafnie nazwał go patronem daru:
„Patron daru człowieka dla człowieka”.– św. Jan Paweł II o świętym Mikołaju
Ikonografia i atrybuty świętego Mikołaja
W sztuce sakralnej święty Mikołaj przedstawiany jest zawsze jako biskup: w stroju pontyfikalnym rytu łacińskiego, z mitrą i pastorałem, albo w szatach biskupa wschodniego, z omoforionem naznaczonym krzyżami. W dłoni trzyma zwykle księgę Ewangelii, a druga uniesiona jest w geście błogosławieństwa. Jego najważniejszym atrybutem są trzy złote kule, czasem przedstawiane jako trzy jabłka, będące pamiątką trzech sakiewek złota podarowanych ubogim córkom. Bywa też ukazywany z trojgiem dzieci w cebrze, co przypomina legendę o ich wskrzeszeniu, oraz z kotwicą i okrętem jako patron ludzi morza. Twarz świętego, o krótkiej, siwej brodzie i wysokim czole, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych wizerunków w chrześcijańskiej ikonografii, zwłaszcza w tradycji wschodniej.
Wspomnienie liturgiczne i tradycja mikołajek
Kościół obchodzi wspomnienie świętego Mikołaja 6 grudnia. Z tym dniem związana jest powszechnie znana tradycja mikołajek, czyli obdarowywania najbliższych, zwłaszcza dzieci, drobnymi prezentami. Choć dziś kojarzy się ona głównie z zabawą, jej korzenie są głęboko chrześcijańskie i sięgają wprost legendy o potajemnym posagu. Prawdziwy Mikołaj obdarowywał w ukryciu, nie oczekując wdzięczności ani rozgłosu, i to właśnie ten rys, a nie sam prezent, jest istotą jego święta. Wspominając go 6 grudnia, warto przypomnieć dzieciom, że pierwowzorem wszystkich mikołajkowych podarunków był święty biskup, który kochał Boga i ubogich.
Prawdziwy Mikołaj a „Święty od prezentów”
Współczesny, komercyjny wizerunek „Świętego od prezentów”, roześmianego staruszka w czerwonym stroju, przemierzającego niebo saniami zaprzężonymi w renifery, nie ma wiele wspólnego z biskupem Miry. Droga tej przemiany była długa. Holenderscy osadnicy przenieśli do Ameryki postać Sinterklaasa, wywodzącą się z kultu świętego Mikołaja. W XIX wieku amerykańscy pisarze i rysownicy, między innymi Clement Clarke Moore i Thomas Nast, nadali jej baśniowe rysy: sanie, renifery i biegun północny. Ostatecznie utrwaliły ją reklamy wielkich koncernów w XX wieku. W ten sposób z dostojnego biskupa, patrona miłosierdzia, uczyniono świecką maskotkę handlowego sezonu. Warto pamiętać o tej różnicy: prawdziwy święty Mikołaj to nie krasnal z reklamy, lecz człowiek świętości, mitry i Ewangelii.
Modlitwa do świętego Mikołaja
Święty Mikołaj od wieków otaczany jest w Polsce serdecznym kultem, a wierni proszą go o wstawiennictwo w najróżniejszych potrzebach: w trosce o dzieci, o pomyślną podróż, o ratunek w biedzie i o odwagę w obronie prawdy. Do niego kierowane są tradycyjne modlitwy, litania i nowenna. Pełne teksty znajdziesz na osobnych stronach: Litania do świętego Mikołaja, Nowenna do świętego Mikołaja oraz Modlitwy do świętego Mikołaja.
Czego uczy nas święty Mikołaj
Święty Mikołaj przypomina, że prawdziwa dobroć jest cicha i bezinteresowna. Nie obdarowywał, by zyskać wdzięczność, lecz by ulżyć ludzkiej biedzie, i uciekał od rozgłosu. W czasach, gdy nawet świętość próbuje się spłycić i sprzedać, jego postać wzywa do powrotu do źródeł: do miłosierdzia, uczciwości i troski o najsłabszych. Naśladować świętego Mikołaja to nie tylko dawać prezenty, lecz dostrzegać potrzebującego i pomagać mu tak, jak przypomina Ewangelia:
„Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili” (Mt 25, 40).
Najczęstsze pytania o świętego Mikołaja
Kim był Mikołaj z Miry?
Mikołaj z Miry był historycznym biskupem miasta Mira w Licji, na terenie dzisiejszej Turcji, żyjącym na przełomie III i IV wieku. Pochodził z zamożnej rodziny, wcześnie osierocony rozdał majątek ubogim i zasłynął jako obrońca biednych, niesłusznie skazanych i dzieci. To postać rzeczywista, czczona jako święty zarówno w Kościele katolickim, jak i prawosławnym, i to właśnie on jest pierwowzorem popularnej tradycji obdarowywania.
Gdzie leży Mira, miasto biskupa Mikołaja?
Mira leżała w starożytnej Licji, krainie na południowym wybrzeżu Azji Mniejszej, na terenie dzisiejszej Turcji. Obecnie w miejscu dawnej Miry znajduje się miasto Demre. Zachowały się tam ruiny kościoła świętego Mikołaja, w którym pierwotnie spoczywały jego relikwie, zanim w XI wieku przeniesiono je do włoskiego Bari. Miejsce to pozostaje celem pielgrzymek chrześcijan z całego świata.
Czy historia Mikołaja z Miry jest prawdziwa?
Tak, święty Mikołaj był postacią historyczną, biskupem Miry z przełomu III i IV wieku. O jego życiu zachowało się jednak niewiele pewnych, udokumentowanych faktów, a wiele znanych opowieści ma charakter legend, które przez wieki narosły wokół jego świętości. Historycznie pewne jest, że był biskupem słynącym z miłosierdzia i że po śmierci otoczono go wielkim kultem. Legendy, choć nie zawsze możliwe do potwierdzenia, wiernie oddają istotę jego postaci: bezinteresowną dobroć.
Ile lat miał Mikołaj, gdy zmarł?
Dokładny wiek świętego Mikołaja w chwili śmierci nie jest znany, ponieważ daty jego życia podawane są w przybliżeniu. Przyjmuje się, że urodził się około 270 roku, a zmarł 6 grudnia, najczęściej wskazuje się rok 343, choć część źródeł podaje przedział między 345 a 352 rokiem. Oznaczałoby to, że dożył około siedemdziesięciu lat, co jak na tamte czasy było wiekiem sędziwym.
Gdzie jest pochowany biskup Mikołaj?
Święty Mikołaj został pierwotnie pochowany w Mirze, w Licji. W 1087 roku jego relikwie przewieziono do miasta Bari na południu Włoch, gdzie spoczywają do dziś w bazylice świętego Mikołaja. Grób ten jest jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych, odwiedzanym zarówno przez katolików, jak i prawosławnych. To dlatego świętego nazywa się czasem Mikołajem z Bari.
Czy święty Mikołaj to ten sam co Święty od prezentów?
Współczesny Święty od prezentów wywodzi się z kultu świętego Mikołaja, ale nie jest z nim tożsamy. Historyczny Mikołaj był biskupem Miry, obrońcą ubogich i cudotwórcą, a tradycja obdarowywania zrodziła się z jego legendarnej hojności. Postać roześmianego staruszka w czerwonym stroju z reniferami to owoc XIX i XX-wiecznej kultury popularnej oraz reklamy. Prawdziwy święty Mikołaj to dostojny biskup w mitrze, patron miłosierdzia, a nie handlowa maskotka.
Zobacz też
– Litania do świętego Mikołaja – pełny tekst
– Nowenna do świętego Mikołaja
– Modlitwy do świętego Mikołaja Cudotwórcy
– więcej o świętych w dziale Kościół
