Święta Katarzyna Aleksandryjska to dziewica i męczennica z przełomu III i IV wieku, czczona jako patronka filozofów, uczonych, studentów i kołodziejów, a w sztuce rozpoznawana po dwóch atrybutach: mieczu i połamanym kole. Kościół wschodni i zachodni wspominają ją 25 listopada. Jej wizerunek nosi mosiężny tłok pieczętny z XIV wieku, znaleziony na polu pod Braniewem i przekazany w lutym 2025 roku do Muzeum Ziemi Braniewskiej.
Pieczęć średniowieczna z Braniewa. Co przedstawia XIV-wieczny tłok
Pieczęć średniowieczna, która wiąże Katarzynę z Warmią, to mosiężny tłok z XIV wieku należący do kościoła świętej Katarzyny Aleksandryjskiej w Braniewie, znajdującego się wówczas na terenie Zakonu Krzyżackiego. Biegnie po nim gotycki napis „+ S(igillum) ECC(lesia)E * BRUnSBERGEnSIS”, a w polu widnieje wizerunek patronki świątyni z mieczem i kołem.
Zabytek został znaleziony na polu ornym w Józefowie w okolicach Braniewa. 10 lutego 2025 roku przekazał go Muzeum Ziemi Braniewskiej Adrian Kłos, a znalezisko zgłoszono do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Elblągu. Muzeum poinformowało o darze w mediach społecznościowych.
Jesteśmy bardzo wdzięczni naszemu darczyńcy i niezmiernie szczęśliwi z otrzymania eksponatu, który będzie chyba jednym z najważniejszych artefaktów znajdujących się w naszym muzeum
Muzeum Ziemi Braniewskiej
Tłok stoi dziś w podwójnych szklanych gablotach w głównej sali Historii Miasta Braniewo i jest dostępny dla zwiedzających. Muzeum zapowiedziało wykorzystanie zabytku w materiałach dydaktycznych.
Okoliczności zgubienia albo ukrycia tłoka pozostają nieznane i najprawdopodobniej już takie zostaną. Wyjaśnia to Adrian Kłos.
Wiemy, że pieczęć została znaleziona na polu ornym w Józefowie w okolicach Braniewa. Pieczęć mogła być porzucona, ukryta lub zgubiona. Bez kontekstu archeologicznego nie da się tego ustalić
Adrian Kłos
Dlaczego parafialny tłok pieczętny jest rzadkością
Sfragistyka rozróżnia dwa przedmioty. Tłok to metalowa matryca z wyrytym negatywem, pieczęć to odcisk pozostawiony nią w wosku. Do naszych czasów dotrwały przede wszystkim odciski, bo matryce po utracie ważności zwykle niszczono, żeby nikt nie podrobił nimi dokumentu. Ocenę braniewskiego znaleziska sformułował dr Tomasz Kałuski z Uniwersytetu Śląskiego, który dokonał jego identyfikacji.
Tłok jest bardzo interesujący, gdyż ze średniowiecza rzadkością są zachowane tłoki plebańskie lub parafialne (przykładowo ze Śląska nie znam żadnego). Po drugie pieczęć jest parafii, a nie należała do konkretnego plebana, co jest również rzadkością
dr Tomasz Kałuski, Uniwersytet Śląski
Rzadkość ma tu więc dwa wymiary. Pierwszy dotyczy materiału: średniowieczne tłoki plebańskie i parafialne prawie się nie zachowały. Drugi dotyczy własności, bo matryca należała do parafii jako instytucji, a nie do konkretnego duchownego. Braniewo było wtedy stolicą Warmii, a Adrian Kłos zwraca uwagę, że biskupstwo braniewskie wystawiło w 1410 roku własną chorągiew w bitwie pod Grunwaldem, uwiecznioną później na obrazie Jana Matejki. Podobnym śladem kancelarii duchownej z tego samego kręgu kulturowego jest sygnet biskupa Mikołaja Bock.
Kim była Katarzyna Aleksandryjska
Wizerunek wyryty na tłoku odsyła do postaci, po której nie zachował się ani jeden dokument z jej czasów. To nie przeoczenie badaczy, tylko cecha całego przekazu o Katarzynie.
Życiorys Katarzyny jest hagiogramem, nie biogramem. Katarzyna Parzych-Blakiewicz z Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, autorka analizy źródeł leksykograficznych opublikowanej w tomie „Święta Katarzyna Aleksandryjska w wierze, pobożności, teologii i sztuce” (Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, Olsztyn 2016), zaznacza, że zebrane przekazy dokumentują religijną pamięć o Świętej, a nie ciąg zdarzeń z jej życia.
Źródła zgodnie umieszczają ją w Aleksandrii na przełomie III i IV wieku. Był to ten sam Egipt i to samo stulecie, w którym na pustyni żył święty Antoni Wielki. Katarzyna była Egipcjanką z zamożnego rodu, w części przekazów królewskiego; ojciec nosił imię Kustos. Otrzymała wszechstronne wykształcenie i to ono zdecydowało o jej późniejszym patronacie. Po chrzcie obrała Chrystusa za Oblubieńca i podjęła decyzję o dozgonnej czystości.
Jako osiemnastoletnia chrześcijanka wystąpiła przed cesarzem Maksencjuszem w obronie prześladowanych współwyznawców i odmówiła złożenia ofiary bóstwom pogańskim. Część źródeł wskazuje w tej scenie Maksymina Daję. Cesarz zarządził dysputę: naprzeciw młodej kobiety stanęło grono filozofów pogańskich, w niektórych przekazach pięćdziesięciu uczonych. Katarzyna obaliła ich argumenty, a kilku z nich przyjęło wiarę chrześcijańską.
Potem było więzienie, morzenie głodem i biczowanie. Ciało łamano jej na kole uzbrojonym w sztylety. W celi nawróciła strażników, cesarzową oraz dowódcę wojsk o imieniu Porfiriusz, a wraz z nim według przekazu około dwustu żołnierzy. Zginęła ścięta mieczem. Źródła podają rozbieżne daty egzekucji: między 306 a 313 rokiem, a Encyklopedia katolicka wskazuje 24 lub 25 listopada 305 roku.
Miecz, koło i palma. Atrybuty świętej Katarzyny
Atrybut to przedmiot, po którym rozpoznaje się świętego bez podpisu. U Katarzyny każdy z nich pochodzi wprost z opisu męczeństwa albo z jej życiorysu, dlatego zestaw jest wyjątkowo czytelny.
| Atrybut | Skąd pochodzi |
|---|---|
| połamane koło zębate | narzędzie tortury, które według legendy pękło za sprawą aniołów |
| miecz | narzędzie egzekucji przez ścięcie |
| palma | znak męczeństwa za wiarę chrześcijańską |
| korona | królewskie pochodzenie i insygnia władzy |
| księga | wykształcenie i zwycięska dysputa z uczonymi |
| pierścień | mistyczne zaślubiny z Dzieciątkiem Jezus |
| głowa lub postać cesarza u stóp | pokonany prześladowca |
Malarstwo o tematyce katarzyńskiej sięga XII wieku, a przedstawienie męki Świętej datowane jest na lata 800-840. Do jej wizerunku wracali Hans Memling, Correggio, Tintoretto, Masolino da Panicale, Caravaggio i Raffael, a także Albrecht Dürer, Lucas Cranach i Francisco de Zurbarán. W kompozycjach grupowych stawiano ją najbliżej Matki Bożej z Dzieciątkiem, wśród Czterech Świętych Dziewic, obok świętych Barbary, Małgorzaty i Doroty. W XIV wieku zaliczono ją do Czternastu Świętych Wspomożycieli jako patronkę filozofów i teologów.
Patronką czego jest święta Katarzyna
Patronat Katarzyny wyrasta z dwóch scen jej życiorysu. Dysputa z uczonymi dała jej opiekę nad nauką i wymową, śmierć na kole – nad rzemiosłami, w których koło jest narzędziem pracy.
- teologowie, obrońcy wiary, kaznodzieje, filozofowie i uczeni, do których zanoszono modlitwy przed studiowaniem i pisaniem
- szkoły, studenci i młodzież, adwokaci, notariusze oraz wszelcy mówcy; obrano ją za patronkę paryskiej Sorbony i uniwersytetu w Eichstätt
- kołodzieje, kolejarze, prządki, woźnice i młynarze, czyli zawody związane z kołem
- szwaczki, modystki i fryzjerzy, których praca wymaga ostrych narzędzi
- bibliotekarze, drukarze, piekarze, powroźnicy i zecerzy
- panny i studentki, obok świętego Mikołaja z Miry uważanego za patrona kawalerów i studentów
Osobną kategorią jest patronat nad niewinnością i nad trudnymi sytuacjami życiowymi. Do orędownictwa Katarzyny odwoływały się grzesznice, mężatki i młode dziewczęta, a jako dziewica poświęcona Chrystusowi uchodziła za naturalną orędowniczkę dziewic konsekrowanych.
Relikwie świętej Katarzyny na Górze Synaj
Centrum kultu Świętej znajduje się na Górze Synaj, w prawosławnym klasztorze wystawionym przez cesarza Justyniana w VI wieku. W tamtejszym sarkofagu spoczywają relikwie, które tradycja identyfikuje jako głowę i lewą dłoń Katarzyny; ze zbiornika płynie olej.
Relikwie odnaleziono w VI wieku w Egipcie i przewieziono z Aleksandrii, prawdopodobnie po to, by uchronić je przed zniszczeniem podczas najazdu Arabów i Turków w VII lub VIII wieku. Legenda mówi, że męczeńskie ciało przeniósł anioł. Historycy tłumaczą to prościej: relikwie zabrali do siebie mnisi synajscy, a suknię zakonną nazywano wówczas suknią anielską, więc opis przeniesienia z czasem zaczęto czytać dosłownie. Część relikwii przewiózł w XI wieku mnich Symeon do Normandii. Pielgrzymi adorujący sarkofag otrzymują pierścionki z sercem i monogramem „K”.
25 listopada. Wspomnienie, katarzynki i wróżby
Wspomnienie liturgiczne świętej Katarzyny przypada 25 listopada w Kościele wschodnim i zachodnim. Ma własne oficjum, a na Wschodzie czczona jest jako męczennica i świadek mądrości Boga. W kilku diecezjach we Francji obchody były niegdyś większe niż uroczystość Świętych Apostołów.
Calendarium Romanum Generale z 1969 roku nie uwzględniło jej imienia z powodu braku historycznych świadectw życia. Wspomnienie zniknęło wtedy z kalendarza liturgicznego Kościoła katolickiego, a święto patronalne zostało zniesione. Kościół anglikański zachował pamięć o męczennicy jako wspomnienie niższej rangi. Parzych-Blakiewicz zaznacza, że analizowane przez nią opracowania leksykograficzne są starsze niż dokument watykański przywracający Katarzynie miejsce w kalendarzu i dlatego tej zmiany nie odnotowują.
Z patronatem nad młodzieżą wiąże się tradycja ludowa. W wigilię święta przeprowadzano wróżby wśród młodzieńców szukających żony i stąd wzięły się katarzynki, męski odpowiednik andrzejek. We Francji Katarzyna słynie jako patronka dziewcząt: paryskie „catherinettes” i powiedzenie „coier Sainte Catherine”, czyli zostać starą panną, mają to samo źródło.
Kult w Polsce. Od Karola IV do braniewskich katarzynek
Kult świętej Katarzyny przynieśli do Polski Czesi, a poparł go Karol IV, zmarły w 1378 roku. Wyrażał się w pobożnych śpiewach, przedstawieniach teatralnych, folklorze i dziełach sztuki, a związany był zwłaszcza z klasztorami benedyktyńskimi. Przy opactwie na Świętym Krzyżu powstała miejscowość Święta Katarzyna. Świętą uznano też za patronkę kilku miast, między innymi Nowego Targu i Dzierzgonia.
Działały również bractwa. Na Helu od 1360 roku zajmowało się pochówkiem topielców, w Elblągu skupiało marynarzy, w Siennie i Lublinie służyło ubogim.
Najmocniejsze ogniwo prowadzi jednak z powrotem do Braniewa. W 1571 roku błogosławiona Regina Protmann założyła w tym mieście Zgromadzenie Sióstr świętej Katarzyny Dziewicy i Męczennicy, znane jako katarzynki. Siostry zajmują się nauczaniem i pielęgnowaniem chorych, mają dom prowincjalny w Braniewie, a dom generalny w Grottaferrata koło Rzymu.
To zestawienie dat jest właściwą wagą braniewskiego znaleziska. XIV-wieczny tłok parafialny i zgromadzenie zakonne powołane w 1571 roku to dwa ogniwa jednego kultu w jednym mieście, odległe od siebie o dwa stulecia. Braniewo nie jest przypadkową miejscowością, w której ktoś zaorał pole.
Legenda czy historia. Czego o świętej Katarzynie nie wiemy
Nie istnieje dokument potwierdzający historyczność Katarzyny. Encyclopaedia Britannica odnotowuje, że nie jest wspominana przed IX stuleciem, i uznaje jej historyczność za wątpliwą. Hagiografowie nie wyciągają z tego wniosku, że Świętej nie było; brak danych nie jest dowodem nieistnienia, ale też nie zastępuje dowodu. Ten sam kłopot z oddzieleniem przekazu od narosłej legendy dotyczy innych postaci wczesnego chrześcijaństwa, choćby Marii Magdaleny.
Najstarsze opisy męczeństwa są późne. Passio autorstwa Simona Metafrastesa pochodzi z VI lub VII wieku, Passio Ecaterinae virginis Dei z VIII lub IX wieku, Conversio z klasztoru na Monte Cassino z X wieku, a żywot w „Złotej legendzie” Jakuba de Voragine z XIII wieku. Wcześniejsze świadectwa sięgają IV wieku, do wzmianek u Euzebiusza z Cezarei i Rufina.
Próby uhistorycznienia postaci szły dwiema drogami. Christin w IV wieku utożsamiał Katarzynę z aleksandryjską uczoną Hypatią, Rufin ze świętą Dorotą. Żadna z tych identyfikacji nie znalazła potwierdzenia i obie pozostają hipotezami.
Dlatego tłok z Braniewa waży inaczej, niż mogłoby się wydawać. Nie rozstrzyga, czy Katarzyna żyła. Datuje coś innego i pewniejszego: obecność jej kultu na Warmii w XIV wieku, z dokładnością do jednej parafii.
Najczęstsze pytania
Jak zginęła Katarzyna Aleksandryjska?
Została ścięta mieczem. Wcześniej skazano ją na łamanie kołem uzbrojonym w sztylety, ale według legendy koło pękło za sprawą aniołów, nie wyrządzając Świętej krzywdy, a z ran popłynęło mleko zamiast krwi. Dlatego w ikonografii występuje z połamanym kołem i mieczem naraz. Egzekucję źródła datują na lata 305-313.
Dlaczego święta Katarzyna jest patronką kolejarzy?
Powód jest ikonograficzny, nie historyczny. Atrybutem Świętej jest koło, na którym miała zostać zamęczona, więc patronat nad nią obrały grupy pracujące przy kole: najpierw kołodzieje, prządki, woźnice i młynarze, a wraz z rozwojem transportu szynowego także kolejarze i tramwajarze. W Europie Katarzyna znana jest właśnie jako patronka kolejarzy.
Skąd pochodzi imię Katarzyna?
Imię jest greckie. Lexikon für Theologie und Kirche wywodzi je od formy Aikaterina, w łacinie zapisywanej jako Catharina, Aecaterina lub Ecaterina. Tradycja grecka odczytuje je jako „zawsze czysta”. Popularne wyprowadzenie od słowa katharos, czyli czysty, podawane przez encyklopedię kościelną z 1877 roku, H.R. Seeliger uznał za błędne.
Kim są katarzynki?
Słowo ma dwa znaczenia. Katarzynki to Zgromadzenie Sióstr świętej Katarzyny Dziewicy i Męczennicy, założone w 1571 roku w Braniewie przez błogosławioną Reginę Protmann, zajmujące się nauczaniem i pielęgnowaniem chorych. Tak samo nazywa się też ludowa tradycja wróżb z wigilii 25 listopada, urządzanych przez kawalerów szukających żony.
Czy Katarzyna Aleksandryjska istniała naprawdę?
Nie ma źródeł historycznych potwierdzających jej życie, a Encyclopaedia Britannica uznaje historyczność Katarzyny za wątpliwą, wskazując, że nie jest wspominana przed IX stuleciem. Istnieje natomiast silny i udokumentowany przekaz tradycji kościelnej, sięgający wzmianek z IV wieku i mający własny wyraz w liturgii. Dlatego badacze mówią o hagiogramie, a nie o biogramie.
Gdzie znajdują się relikwie świętej Katarzyny?
W klasztorze prawosławnym na Górze Synaj, wystawionym przez cesarza Justyniana w VI wieku. Tradycja identyfikuje je jako głowę i lewą dłoń. Przewieziono je z Aleksandrii przed najazdem Arabów i Turków w VII lub VIII wieku. Część relikwii trafiła w XI wieku do Normandii za sprawą mnicha Symeona.
Co przedstawia pieczęć średniowieczna z Braniewa?
Świętą Katarzynę Aleksandryjską z mieczem i kołem, otoczoną gotyckim napisem „+ S(igillum) ECC(lesia)E * BRUnSBERGEnSIS”. Mosiężny tłok pochodzi z XIV wieku i należał do braniewskiego kościoła pod jej wezwaniem. Znaleziono go na polu ornym w Józefowie, a 10 lutego 2025 roku trafił do Muzeum Ziemi Braniewskiej.
