1 marca – Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Dzień, w którym Polska wraca do historii tych, którzy po 1944 roku nie złożyli broni i kontynuowali walkę – już nie z Niemcami, lecz z nowym, sowieckim okupantem. Rodzin niezłomnych w tej historii są setki. Niektóre znane z imienia i nazwiska, inne – przez dziesięciolecia milczące, dopiero w ostatnich dwóch dekadach przywracane pamięci publicznej. Rodzina Wremblów z okolic Puszczy Bydgoskiej należy do tej drugiej kategorii – i właśnie dlatego jej historia powinna być opowiedziana ze szczególną uwagą.
Głośno dzisiaj o najbardziej znanych żołnierzach, którzy nie pogodzili się z sowiecką okupacją Polski po 1945 roku. Warto jednak pamiętać też i o tych, którzy dla Ojczyzny ryzykowali życie całymi rodzinami, a o których dzisiaj pamiętają nieliczni. Taką bohaterską rodziną była familia Wremblów spod Bydgoszczy.
Wremblowie byli ludźmi lasu, w dosłownym znaczeniu tego określenia. Głowa rodziny – Franciszek – w latach 1923-24 uczył się w Państwowej Szkole dla Leśniczych w Margoninie. Pracował w kilku nadleśnictwach zanim w 1934 roku trafił do Leśnictwa Emilianowo w Nadleśnictwie Bartodzieje położonym w obrębie Puszczy Bydgoskiej. Pracował tam do 1953 roku. Do jego pracy w leśnictwie nikt nigdy nie miał zastrzeżeń, Franciszek kochał las. Ale na pracy leśniczego nie kończyła się jego aktywność.
Franciszek Wrembel od 1939 do 1948 roku był dowódcą placówki konspiracyjnej „Emilianowo” podlegającej najpierw pod Związek Walki Zbrojnej, potem Armię Krajową, a po wojnie Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”. Walczył najpierw z Niemcami, potem z nowym ustrojem. Był pod stałą „opieką” komunistycznych służb, które utrudniały mu na wszystkie sposoby pracę w lesie. Już po 1990 roku Wrembel został za swoją działalność odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Armii Krajowej i Odznaką Pamiątkową Okręgu Pomorskiego Armii Krajowej.
Przeczytaj również: Zygmunt Szendzielarz „Łupaszko” – biografia legendarnego dowódcy 5. Brygady Wileńskiej AK
Warto pamiętać, że wielu leśników przed wojną w ramach Przysposobienia Wojskowego Leśników przeszło doskonałe szkolenie w zakresie otwartej walki, ale także dywersji i wojny partyzanckiej. Byli to ludzie doskonale znający teren, na którym działali i całkowicie oddani Ojczyźnie. Zadaniem placówki w Emilianowie, dowodzonej przez Franciszka Wrembla, miała być dywersja, ale po powstaniu tuż obok ogromnych zakładów zbrojeniowych DAG (później: Zachem), placówce wyznaczono nowe zadanie: wywiad.
Wojenne losy placówki w Emilianowie obfitują w wiele ciekawych, choć nieznanych szerzej wydarzeń, takich jak choćby ogromna akcja pomocy dla brytyjskich, francuskich i rosyjskich jeńców wojennych, czy wspólne przedsięwzięcia z partyzantami AK z Borów Tucholskich pod dowództwem kapitana Alojzego Bruskiego. W leśniczówce prowadzono także tajne nauczanie, dzięki temu, że schronienie znajdowali tam poszukiwani przez Niemców polscy nauczyciele.
Zapraszamy do przeczytania podobnego artykułu: Zygmunt Szendzielarz „Łupaszko” – legendarny dowódca 5 Brygady Wileńskiej AK
Kiedy w listopadzie 1945 roku Franciszek Wrembel został aresztowany przez UB, jego syn na terenie leśniczówki ukrył broń i amunicję, łącznie kilkanaście karabinów, pistolety, granaty, kilka skrzynek amunicji. Część tej broni służyła potem oddziałom, które nie pogodziły się z narzuconym Polsce reżimem stalinowskim. Franciszek Wrembel wyszedł w czerwcu 1946 roku i dowodził komórką AK jeszcze przez dwa lata, kiedy została ona rozwiązana.
Wspominając bohaterstwo Franciszka Wrembla nie należy zapominać o jego rodzinie, która z równie wielkim poświęceniem pracowała na rzecz wolnej Polski: żonie Helenie („Marta”) i synu Henryku („Kukułka”, „Wilga”). Franciszek zmarł 7 czerwca 1972 roku, jego żona 30 sierpnia 1997 r. Ich syn, profesor Henryk Wrembel zmarł 18 marca 2014 r.
Najczęściej zadawane pytania o Żołnierzy Wyklętych i rodziny niezłomne
Kim byli Żołnierze Wyklęci?
Żołnierze Wyklęci – termin wprowadzony do polskiej historiografii w 1993 roku przez historyka Leszka Żebrowskiego – określa żołnierzy polskiego antykomunistycznego podziemia niepodległościowego działających po 1944 roku. W większości wywodzili się z Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych, Wolności i Niezawisłości oraz innych organizacji, które po wojnie kontynuowały zbrojny opór wobec instalującej się w Polsce władzy komunistycznej. Walczyli, ukrywali się i ginęli – w lasach, w więzieniach UB, na strzelnicach więziennych. Ostatni z nich, Józef Franczak „Lalek”, zginął w obławie w 1963 roku.
Czym jest Puszcza Bydgoska?
Puszcza Bydgoska to rozległy kompleks leśny w województwie kujawsko-pomorskim, rozciągający się na południe i wschód od Bydgoszczy. Powierzchnia leśna obejmująca obszar około 470 kilometrów kwadratowych była w czasie wojny i tuż po niej naturalnym schronieniem dla oddziałów partyzanckich – najpierw antyniemieckich, później antykomunistycznych. Dla rodzin lokalnych – gospodarzy, gajowych, mieszkańców osad śródleśnych – wsparcie podziemia oznaczało często ryzyko utraty życia.
Czym była „rodzina niezłomna” w realiach powojennej Polski?
Termin „rodzina niezłomna” odnosi się do całych rodzin, których członkowie aktywnie wspierali albo bezpośrednio uczestniczyli w antykomunistycznym oporze – często przez kilka pokoleń. Ojciec walczący w lesie, matka utrzymująca kontakty łącznikowe, dzieci dorastające w atmosferze ukrywania prawdy przed UB i SB. Konsekwencje były długotrwałe: aresztowania, więzienia, kary śmierci, później dziesięciolecia społecznego naznaczenia, niemożność kariery, wpisy w aktach IPN-owskich. Wiele z tych rodzin dopiero po 1989 roku mogło opowiedzieć swoją historię publicznie.
Dlaczego 1 marca jest dniem pamięci?
Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych ustanowił Sejm RP w 2011 roku. Data – 1 marca – nawiązuje do dnia stracenia w 1951 roku siedmiu członków IV Zarządu Głównego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”, w tym płk. Łukasza Cieplińskiego – ostatniego prezesa WiN-u. To symboliczna data, w której Polska oddaje hołd tym, którzy przez dziesięciolecia byli wykluczeni z oficjalnej narracji.
Jak dziś przywracamy pamięć rodzin niezłomnych?
Mechanizmów jest kilka. Instytut Pamięci Narodowej prowadzi prace ekshumacyjne (m.in. słynne „Łączki” na Powązkach), wydaje monografie biograficzne, przyznaje Krzyże Wolności i Solidarności. Lokalne stowarzyszenia tworzą izby pamięci, pomniki, wystawy. Coraz częściej również prywatne rodziny – wnukowie i prawnukowie Żołnierzy Wyklętych – sami spisują wspomnienia, publikują dokumenty rodzinne, organizują uroczystości. Każde takie działanie jest ratunkiem przed zapomnieniem.
Pamięć regionalna – co znika z polskiej mapy
Wielka narracja o Żołnierzach Wyklętych w polskiej kulturze publicznej skupiona jest na największych postaciach – „Łupaszce”, „Ogniu”, Pileckim, „Inka” Siedzikównie. To słuszne, ale niewystarczające. Bo właściwe sedno walki podziemia po 1944 roku tkwiło w setkach mniejszych historii – gajowych, leśniczych, gospodarzy z Mazowsza, Podkarpacia, Wielkopolski, Pomorza, Kujaw. Bez wsparcia tych rodzin podziemie zniknęłoby w ciągu miesięcy. Z ich wsparciem przetrwało dwie dekady. Historie takie jak ta – rodziny Wremblów z Puszczy Bydgoskiej – są właśnie tym wymiarem pamięci, którego nie zastąpią narodowe pomniki w Warszawie. To pamięć lokalna, w której Polska realnie żyje.
