Radiostacja Babice to potoczna nazwa Transatlantyckiej Centrali Radiotelegraficznej, czyli zbudowanego w latach 1921-1923 kompleksu dziesięciu stalowych wież antenowych po 126,5 metra, który do 1939 roku łączył Polskę bezpośrednio z Ameryką. Nadajnik stanął na pasie o szerokości około 500 metrów i długości około 4 kilometrów między Starymi Babicami a dzisiejszym Boernerowem. 1 września 1939 roku, jak podaje Instytut Łączności, stąd poszły w świat pierwsze komunikaty o wybuchu II wojny światowej. Wieże wysadzili Niemcy 16 stycznia 1945 roku, ale w Lesie Bemowskim przetrwały fundamenty dziewięciu z nich, chronione wpisem do rejestru zabytków nr A-1524.
Czym była Transatlantycka Centrala Radiotelegraficzna, czyli radiostacja Babice
Transatlantycka Centrala Radiotelegraficzna to kompleks radiokomunikacyjny dużej mocy, uruchomiony 1 października 1923 roku, złożony z trzech zespołów: stacji nadawczej w Babicach, stacji odbiorczej w Grodzisku Mazowieckim i centralnego biura operacyjnego w Warszawie. Nadawał telegramy, nie audycje.
Układ składał się z dwóch placówek terenowych: stacji nadawczej w Starych Babicach i stacji odbiorczej w Grodzisku Mazowieckim, oddalonej o 27 kilometrów na południe od nadawczej i 30 kilometrów od Warszawy. Nadawanie i odbiór rozdzielono więc na dwa osobne obiekty. Trzecim elementem było centralne biuro operacyjne w Warszawie, połączone z nimi kablem.
Dziś teren dawnej stacji nadawczej leży na styku gminy Stare Babice oraz warszawskich dzielnic Bemowo i Bielany. Zabytek rozciąga się więc przez trzy jednostki administracyjne, a szlak turystyczny po nim powstał dopiero wtedy, gdy gmina i dzielnica podpisały w tej sprawie porozumienie.
Dlaczego II Rzeczpospolita wybudowała własny nadajnik zamiast dzierżawić kable
Po 1918 roku Polska nie miała własnej drogi łączności ze światem. Depesza do Nowego Jorku szła kablami należącymi do obcych operatorów, przez cudze centrale. W 1920 roku Ministerstwo Poczt i Telegrafów wystąpiło z inicjatywą budowy w Warszawie kompleksu transatlantyckiego radiotelegraficznego o bardzo dużej mocy. Była to największa inwestycja radiokomunikacyjna II Rzeczypospolitej.
Jeśli chodzi o skalę, to inwestycja porównywalna do budowy portu w Gdyni i Centralnego Okręgu Przemysłowego. Losy obu przedsięwzięć rozeszły się jednak zupełnie. Modernistyczne Centrum Gdyni trafiło w 2026 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO, a po babickich wieżach został las i betonowe stopy pod drzewami.
Umowa z Radio Corporation of America i 460 hektarów bagien pod Babicami
Umowę z amerykańską firmą Radio Corporation of America podpisano 4 sierpnia 1921 roku. Opiewała na około trzy miliony dolarów. Podział pracy był jasny: RCA dostarczała wyposażenie stacji nadawczej, odbiorczej i biura operacyjnego wraz z montażem i uruchomieniem, a wszystkie roboty budowlane, konstrukcyjne i adaptacyjne miały wykonać polskie firmy. Wykonawcą konstrukcji stalowych zostało Towarzystwo Akcyjne Fabryki Machin i Odlewów „K. Rudzki i S-ka”.
Rada Ministrów przyznała ministerstwu 460 hektarów między wsiami Blizne, Babice, Gać, Klaudyn i Wawrzyszew. Tablica przy ruinach wymienia cztery powody wyboru tego akurat terenu: uregulowany stan prawny gruntów, bliską odległość od centrum Warszawy, brak w pobliżu zakładów przemysłowych i linii kolejowych oraz, wbrew intuicji, podmokłe podłoże, które nazywa wprost tworzącym „korzystne warunki nadawcze”. Bagno pod Babicami było zaletą, nie przeszkodą.
Przebieg budowy udokumentował fotograf Edward Teofil Liberadzki, którego klatki wiszą dziś na tablicy przy ruinach. Prace budowlane ruszyły w lutym 1922 roku. Latem 1922 roku stanął główny budynek radionadawczy, w styczniu 1923 roku budynek elektrowni. Elementy konstrukcyjne i urządzenia nadawcze dowożono na plac budowy kolejką wąskotorową łączącą centralę z Fortem Bema. Autorem projektu budynków był architekt Marian Kontkiewicz.
Dziesięć wież po 126,5 metra: liczby z tablicy przy ruinach
Zakres robót obejmował budowę dziesięciu stalowych wież antenowych o konstrukcji kratownicowej. Każda opierała się na czterech stopach fundamentowych i była wyposażona w poprzeczkę wspornikową wystającą po 20 metrów z każdej strony. Do tej poprzeczki mocowano 16 miedzianych przewodów antenowych o średnicy 8 milimetrów, po osiem z każdej strony.
Wieże usytuowane były w linii prostej w odległości osiowej co 384,40 m. Na budowę każdej wieży zużyto 177 ton wysokojakościowej stali.
Tablica informacyjna „Transatlantycka Radiotelegraficzna Centrala Nadawcza. Ruiny budynku radionadawczego”, Lasy Miejskie Warszawa
Rozstaw 384,40 metra pomnożony przez dziewięć przęseł daje niecałe 3,5 kilometra samej linii wież. Z dojazdami i masami odciągowymi wychodzi wspomniane 4 kilometry pasa. Budynek radionadawczy postawiono nie na końcu tej osi, lecz w jej środku: w połowie odległości między wieżą nr 5 a wieżą nr 6, nieco na uboczu linii masztów.
Poniższe zestawienie porządkuje parametry, które w opracowaniach internetowych pojawiają się rzadko albo wcale.
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Liczba wież antenowych | 10 |
| Wysokość wieży | 126,50 m |
| Odległość osiowa między wieżami | 384,40 m |
| Stal zużyta na jedną wieżę | 177 t |
| Przewody antenowe | 16 miedzianych, średnica 8 mm |
| Poprzeczka wspornikowa | po 20 m z każdej strony |
| Powierzchnia terenu | 460 ha, pas ok. 500 m x ok. 4 km |
| Alternatory Alexandersona | 2 x 200 kW |
| Turbogenerator elektrowni własnej | 500 kW |
| Basen chłodzący | 624 m2 |
| Częstotliwości robocze | 14,2 / 16,4 / 17,7 / 18,65 kHz |
| Najdłuższa emitowana fala | 21,127 km |
| Zachowane fundamenty | 36 stóp, przy dziewięciu wieżach |
Jedna liczba z tej tabeli tłumaczy, dlaczego po radiostacji nie zostało prawie nic ponad beton. Stal miała wartość złomową, a 177 ton na wieżę daje 1770 ton na wszystkie dziesięć konstrukcji.
Alternatory Alexandersona i fala długa na 21 kilometrów
Sercem nadajnika były dwa alternatory Alexandersona, czyli generatory elektromaszynowe wytwarzające sygnał radiowy mechanicznie, bez lamp. Każdy miał moc 200 kilowatów i był sprowadzany z USA w częściach. Napędzał je turbogenerator elektrowni własnej o mocy 500 kilowatów, chłodzony wodą z basenu o powierzchni 624 metrów kwadratowych. Instalowanie wszystkich urządzeń Radio Corporation of America zakończyła w czerwcu 1923 roku.
Stacja pracowała na czterech częstotliwościach: 14,2, 16,4, 17,7 i 18,65 kiloherca. Najdłuższa emitowana w Babicach fala miała 21,127 kilometra. To nie pomyłka jednostki, tylko cecha zakresu fal bardzo długich, który rozchodzi się wzdłuż powierzchni Ziemi i przenika w głąb wody. Ta sama właściwość zadecydowała później o tym, do czego stację wykorzystali Niemcy.
Przy każdej wieży ustawiono cewki na izolatorach, tworzące antenę wielostrojoną. Dwa zestawy cewek antenowych obsługiwały osobno antenę północną i antenę południową. Od 1926 roku energię do stacji dostarczała już elektrownia w Pruszkowie, co podaje serwis gminy Stare Babice.
Fundamenty wieży nr 5: pierwsze naciśnięcie klucza i sygnał AXL
Fundamenty wieży nr 5 to dwunasty punkt szlaku i jedno z tych miejsc, gdzie na betonie zachowały się jeszcze stalowe blachy kotwiące. Reszta konstrukcji poszła po wojnie na przetop, ale to, co zostało zatopione w betonie, przetrwało wraz z nim.
W czerwcu 1923 roku Radio Corporation of America zakończyła instalowanie w budynkach wszystkich urządzeń, łącznie z alternatorami Alexandersona. 7 lipca 1923 roku zakończono zawieszanie jednej z anten i właśnie tego dnia po raz pierwszy naciśnięto klucz nadawczy. Regularna eksploatacja radiostacji na sygnale wywoławczym AXL ruszyła 1 października 1923 roku.
Pierwszym kierownikiem i głównym organizatorem Centrali Nadawczej w Babicach był inżynier Piotr Mordak. Po jego wyjeździe do Stanów Zjednoczonych stanowisko objął inżynier Edward Teofil Liberadzki, ten sam, którego zdjęcia z budowy radiostacji wiszą dziś na tablicy przy ruinach budynku radionadawczego.
Liberadzki miał już wtedy za sobą inny rozdział. Jak podaje tablica szlaku, wsławił się dowództwem legendarnej radiostacji na Cytadeli Warszawskiej, znanej jako Centralna Stacja Radiotelegraficzna „WAR”, bez której prawdopodobnie nie byłoby zwycięstwa w 1920 roku.
17 listopada 1923 roku: depesza Wojciechowskiego do Coolidge’a
Centralę nadawczą uruchomiono 1 października 1923 roku, a oficjalne uroczystości otwarcia i poświęcenia odbyły się 17 listopada 1923 roku z udziałem prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego. Prezydent wysłał z centrali nadawczej radiotelegram do prezydenta USA Johna Calvina Coolidge’a. Odpowiedź z podziękowaniem przyszła z Ameryki również drogą radiotelegraficzną.
Oryginał tej depeszy przechowywany jest w zbiorach National Archives w USA, w zespole akt Departamentu Stanu. Sto lat później mieszkańcy gminy Stare Babice postawili w miejscu dawnego budynku nadawczego kamień z tablicą.
W tym miejscu 17 listopada 1923 roku Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Stanisław Wojciechowski uroczyście uruchomił Radiostację Babice, nadając telegram do Prezydenta USA Johna Calvina Coolidge’a.
Inskrypcja na kamieniu ufundowanym przez mieszkańców gminy Stare Babice w 100-lecie radiostacji, 17 listopada 2023 roku
Boernerowo, czyli osiedle, które wyrosło przy antenie
Radiostacja pracowała w polu, a pracownicy musieli gdzieś mieszkać. W 1932 roku z inicjatywy Ignacego Boernera, ministra poczt i telegrafów, ruszyła budowa Osiedla Łączności. Od października 1934 roku dojeżdżała tam z Warszawy linia tramwajowa numer 20. Ta sama, która do dziś łączy Boernerowo z Żeraniem FSO.
W grudniu 1936 roku Osiedlu Łączności nadano nazwę Osiedle Boernerowo. Ponieważ obiekty kubaturowe centrali znalazły się w jego granicach, zmieniono również nazwę instytucji: Transatlantycka Radiotelegraficzna Centrala Nadawcza w Babicach stała się Urzędem Radiotelegraficznym Boernerowo.
W 1938 roku stacja wymieniała telegramy bezpośrednio między innymi z Nowym Jorkiem, Rio de Janeiro, Buenos Aires, Kairem, Bejrutem i Tokio. Dla Polaków, których rodziny mieszkały w Ameryce Północnej i Południowej, była to pierwsza w historii możliwość porozumienia się z pominięciem obcych pośredników.
Wrzesień 1939 i „Warszawskie Termopile”
1 września 1939 roku, jak podaje Instytut Łączności, to właśnie stąd poszły w świat pierwsze komunikaty o wybuchu II wojny światowej. Urząd Radiotelegraficzny Boernerowo funkcjonował do 8 września 1939 roku. Tego dnia teren wsi Babice i budynki radiostacji nadawczej na terenie gminy Stare Babice zajęły wojska niemieckie. Od tej pory o radiostację toczyły się walki, których ciężar spadł na III batalion 26 pułku piechoty pod dowództwem majora Jacka Decowskiego.
Tablica przy ruinach podaje, że obrona radiostacji i Boernerowa to jedno z dwóch miejsc w Warszawie nazywanych „Warszawskimi Termopilami”. Walki toczyły się tu równolegle z innymi epizodami kampanii wrześniowej, między innymi z bitwą nad Bzurą. Major Decowski ma dziś na szlaku własną ulicę: to punkt nr 4 trasy.
16 stycznia 1945 roku: Niemcy wysadzają własny węzeł łączności
Od kapitulacji stolicy aż do 16 stycznia 1945 roku centrala nadawcza służyła Niemcom. Wykorzystywana przez Niemców niemal przez całą wojnę, odpowiadała za utrzymanie łączności z okrętami podwodnymi operującymi na Oceanie Atlantyckim. Beneficjentem babickich anten była więc Kriegsmarine, ta sama, w której wysokich stanowisk odmawiał w niewoli Józef Unrug, dowódca obrony polskiego Wybrzeża. Radiostacja przestała pracować dla Polski 8 września 1939 roku, niespełna pięć lat przed wybuchem Powstania Warszawskiego.
16 stycznia 1945 roku, na kilkanaście godzin przed wkroczeniem polskich żołnierzy do Boernerowa, grupa niemieckich saperów wysadziła wszystkie wieże antenowe oraz budynki stacji.
Duma i chluba polskiej radiotechniki XX wieku przestała istnieć.
Tablica informacyjna „Transatlantycka Radiotelegraficzna Centrala Nadawcza. Ruiny budynku radionadawczego”, Lasy Miejskie Warszawa
Po wojnie powalone wieże pocięto i wywieziono do hut na przetop. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych na terenie dawnej radiostacji posadzono Las Bemowski. Fundamenty zostały tam, gdzie stały, tyle że pod drzewami.
Najsilniejsza na świecie czy druga? Źródła podają rozbieżne wersje
To miejsce, w którym opracowania przestają się zgadzać, a przepisywane od siebie poradniki turystyczne tego nie zauważają. Tablica przy ruinach budynku radionadawczego stwierdza, że centrala w Babicach była najsilniejszą stacją nadawczą na świecie spośród zbudowanych w latach 1918-1924. Marcin Zieliński z Biura Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej pisze natomiast, że była ona w tamtym okresie największą tego typu placówką w Europie i drugą na świecie.
Obie wersje da się pogodzić tylko wtedy, gdy przyjmie się różne kryteria porównania: moc nadajnika w wąskiej grupie stacji alternatorowych z lat 1918-1924 kontra wielkość całej instalacji wśród wszystkich radiostacji świata. Redakcja nie rozstrzyga tego sporu, bo żadne z dostępnych źródeł nie podaje zestawienia mocy porównywanych obiektów.
Rozbieżność dotyczy też wysokości. Karta ewidencyjna zabytku i tablica przy ruinach podają 126,50 metra, natomiast tablica szlaku turystycznego mówi o wieżach „blisko 130-metrowej wysokości”. W tekście trzymamy się wartości z dokumentacji konserwatorskiej.
Punkt odniesienia istnieje do dziś i można go zobaczyć. Najmłodsza z tej rodziny stacji, wybudowana w 1924 roku w Grimeton w Szwecji, jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO i wciąż służy szwedzkiej marynarce wojennej. To jedyny zachowany na świecie czynny alternator Alexandersona.
Co zostało z radiostacji w Babicach: rejestr zabytków A-1524 i dziewięć fundamentów
1 grudnia 2017 roku pozostałości Transatlantyckiej Centrali Radiotelegraficznej trafiły do rejestru zabytków województwa mazowieckiego pod numerem A-1524. Karta ewidencyjna zabytku, zweryfikowana w terenie 29 czerwca 2022 roku, wymienia to, co ochrona faktycznie obejmuje.
- ruiny budynku nadawczego, do dziś najlepiej czytelny element całego założenia
- żelbetowe fundamenty dziewięciu wież antenowych, z dziesięciu pierwotnie zbudowanych
- podstawy towarzyszących wieżom cewek strojeniowych
- większość mas odciągowych, czyli betonowych bloków kotwiących odciągi
- żelbetowe konstrukcje trzech wartowni, nazywanych na szlaku „Czuwajkami”
Dziesiąta wieża stała na czterech stopach jak pozostałe, ale jej fundamentów wykaz nie wymienia. Żadne z dostępnych opracowań nie podaje, co się z nimi stało. Reszta przetrwała między innymi dlatego, że posadzenie Lasu Bemowskiego w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych zdjęło z tego terenu presję zabudowy.
„Czuwajki”, czyli wartownie radiostacji Babice
Poza ruinami budynku radionadawczego wartownie są jedynymi obiektami kubaturowymi, jakie przetrwały z całego założenia. Nazwa „Czuwajka” wzięła się z napisu odlanego w betonie nad wejściem: CZUWAJ. Pierwotnie takich wartowni było cztery. Do dziś zachowały się trzy. Czwartą wyburzono podczas budowy ogródków działkowych przy dzisiejszym lotnisku Babice.
Wartownia była przeszklona, a wnętrze ogrzewała koza. Ślad po niej widać do dziś: w ścianie zachowały się resztki komina odprowadzającego spaliny.
Strażnicy pełnili patrole wyłącznie z bronią krótką. Powód był czysto techniczny: w metalowych częściach broni długiej indukowało się pole elektryczne, które mogło doprowadzić do zapalenia prochu w nabojach karabinowych. Pod antenami o mocy 200 kilowatów karabin przestawał być bezpiecznym wyposażeniem wartownika.
Radiostacja Babice mapa
Gmina Stare Babice i dzielnica Bemowo wytyczyły wspólnie pieszy szlak, który prowadzi wzdłuż osi dawnych wież. Tablica szlaku podaje długość 6,5 kilometra. Serwis szlaków turystycznych PTTK Mazowsze mierzy trasę dokładniej i podaje 6,29 kilometra oraz około 1 godziny 40 minut przejścia, przy oznakowaniu zielonym. Szlak zaczyna się na Rynku w Starych Babicach i kończy przy pętli autobusowej Stare Bemowo.
Numeracja punktów na tablicy szlaku biegnie od Starych Babic, a numeracja wież przeciwnie: wieża nr 1 stała na północno-wschodnim krańcu osi. Poniższy wykaz porządkuje jedno z drugim.
| Punkt | Co zobaczysz |
|---|---|
| 1 | Rynek w Starych Babicach, początek szlaku |
| 2 | maszt flagowy z podstawą wieży |
| 3 | cmentarz wojenny w Starych Babicach |
| 4 | ulica majora Jacka Decowskiego |
| 5 | tablica informacyjna, rozwidlenie |
| 5.A | wartownia „Czuwajka” |
| 5.B | jednoosobowy niemiecki schron bojowy kochbunkier |
| 5.C | masa odciągowa i tablica informacyjna |
| 6 | fundamenty wieży nr 9 |
| 7 | fundamenty wieży nr 8 |
| 8 | wartownia „Czuwajka” |
| 9 | fundamenty wieży nr 7 |
| 10 | fundamenty wieży nr 6 |
| 11 | ruiny budynku radionadawczego |
| 12 | fundamenty wieży nr 5 |
| 13 | tablica informacyjna, rozwidlenie |
| 13.A | fundamenty wieży nr 4 |
| 13.B | wartownia „Czuwajka” |
| 13.C | fundamenty wieży nr 3 |
| 13.D | fundamenty wieży nr 2 |
| 13.E | fundamenty wieży nr 1 |
| 13.F | masy odciągowe |
| 14 | budynki mieszkalne przeznaczone dla pracowników radiostacji |
| 15 | figurka Matki Bożej z Dzieciątkiem na Boernerowie |
| 16 | kamień upamiętniający 100-lecie Niepodległości Polski |
| 17 | popiersie ministra Ignacego Boernera |
| 18 | pętla autobusowa Stare Bemowo, koniec szlaku |
Punkt 11 jest najważniejszy dla zrozumienia całości: to jedyne miejsce, gdzie zamiast betonowych klocków widać ściany. Stoi tam także tablica z planem terenu radiostacji i osiedla, wykonanym 10 września 1937 roku.
Najczęstsze pytania
Gdzie dokładnie znajduje się radiostacja Babice?
Pozostałości leżą w Lesie Bemowskim, na styku gminy Stare Babice oraz warszawskich dzielnic Bemowo i Bielany. Linia dawnych wież ciągnie się przez około 4 kilometry z południowego zachodu na północny wschód, mniej więcej od okolic Latchorzewa do rejonu lotniska Babice. Najłatwiej dojść do niej od strony pętli autobusowej Stare Bemowo albo z Rynku w Starych Babicach.
Czy ruiny radiostacji Babice można zwiedzać?
Tak. Teren jest ogólnodostępnym lasem miejskim zarządzanym przez Lasy Miejskie Warszawa, a przez pozostałości poprowadzono oznakowany szlak pieszy z tablicami informacyjnymi. Obiekty są wpisane do rejestru zabytków, więc obowiązuje zakaz naruszania substancji zabytkowej: nie wolno kopać, przenosić betonowych elementów ani używać wykrywaczy metali.
Ile wież miała radiostacja Babice i ile z nich zostało?
Wież było dziesięć, każda o wysokości 126,50 metra i o konstrukcji kratownicowej. Wszystkie zostały wysadzone 16 stycznia 1945 roku, a stal wywieziono po wojnie na przetop. Karta ewidencyjna zabytku wymienia dziś żelbetowe fundamenty dziewięciu wież; tablica przy ruinach podaje, że zachowało się 36 stóp fundamentowych.
Dlaczego Niemcy wysadzili radiostację, skoro sami z niej korzystali?
Bo wycofywali się z Boernerowa i nie chcieli zostawić sprawnego węzła łączności nadchodzącej armii. Ładunki założono 16 stycznia 1945 roku, na kilkanaście godzin przed wkroczeniem polskich żołnierzy. Zniszczono wtedy wszystkie wieże antenowe oraz budynki stacji, pozostawiając gruz i złom.
Czy istnieje mapa szlaku radiostacji Babice?
Tak. Mapa z przebiegiem trasy i numeracją osiemnastu punktów stoi na tablicach ustawionych na początku i na rozwidleniach szlaku, a jej odwzorowanie znajdziesz w tym artykule. Gmina Stare Babice udostępnia też aplikację mobilną „Przewodnik Radiostacja Babice” z przystankami na trasie wycieczki.
Skąd wzięła się nazwa Boernerowo?
Od Ignacego Boernera, ministra poczt i telegrafów, z którego inicjatywy w 1932 roku ruszyła budowa Osiedla Łączności dla pracowników radiostacji. Nazwę Osiedle Boernerowo nadano w grudniu 1936 roku. Wtedy też zmieniono nazwę instytucji na Urząd Radiotelegraficzny Boernerowo. Popiersie ministra stoi przy siedemnastym punkcie szlaku.
Czy powstała książka o radiostacji Babice?
Tak. Album „Radiostacja Babice 1923-1945″ Dariusza Parzyszka wydały w 2023 roku Gmina Stare Babice i Instytut Pamięci Narodowej. Publikacja liczy 191 stron i pokazuje ideę, budowę, działanie oraz zniszczenie stacji, w tym zdjęcia archiwalne. Egzemplarz cyfrowy udostępnia Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa.
