Janina Żubryd nie mieści się w stereotypie żony dowódcy, która czeka w domu. Była partyzantem z prawdziwego zdarzenia – nosiła mundur, biegle władała bronią i cieszyła się w oddziale autorytetem, na jaki w konspiracji niewiele kobiet mogło liczyć. Janina Kazimiera Żubryd zginęła razem z mężem, majorem Antonim Żubrydem „Zuchem”, zastrzelona przez agenta bezpieki Jerzego Vaulina, będąc w ósmym miesiącu ciąży. To jeden z najbardziej poruszających wątków podziemia antykomunistycznego na Podkarpaciu i historii Żołnierzy Wyklętych.
Najważniejsze fakty
– Janina Kazimiera Żubryd z domu Praczyńska, żona majora Antoniego Żubryda ps. „Zuch”
– żołnierz partyzantki antykomunistycznej – Samodzielnego Batalionu Operacyjnego Narodowych Sił Zbrojnych; biegle władała pistoletem maszynowym PPSz
– w 1940 roku wyszła za Antoniego Żubryda; 8 września 1941 urodził im się syn Janusz
– zginęła 24 października 1946 roku pod Malinówką, gdy agent UB Jerzy Vaulin strzałem w tył głowy zabił Antoniego Żubryda i jego żonę
– była w ósmym miesiącu ciąży; miejsce pochówku Żubrydów pozostaje nieznane
Życiorys Janiny Żubryd
Janina Kazimiera pochodziła z rodziny Praczyńskich; jej ojciec Jan był leśnikiem w Sanoku, a dom stał przy ulicy Sobieskiego 16. Sama pracowała w sanockim nadleśnictwie i to tam, w czasie okupacji, poznała Antoniego, dostarczając mu informacji wywiadowczych – od początku miała wspomagać Antoniego Żubryda w jego konspiracyjnej grze. Znajomość przerodziła się w miłość; w 1940 roku wzięli ślub, a 8 września 1941 roku urodził im się syn Janusz. 5 listopada 1941 roku, gdy była w ciąży, aresztowało ją gestapo, próbując wydobyć informacje o mężu; represje spadły na całą rodzinę Praczyńskich. Jej mąż także trafił w ręce Niemców – sąd specjalny skazał Antoniego Żubryda na karę śmierci, lecz zdołał zbiec z miejsca egzekucji.
Gdy Antoni Żubryd 8 czerwca 1945 roku zdezerterował z Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Sanoku i przeszedł do podziemia, ona nie została na uboczu – związała swój los z jego walką i z oddziałem „Zucha”. Nie była biernym cieniem dowódcy: podzielała jego poglądy i świadomie wybrała życie w konspiracji, choć w domu został mały syn Janusz, oddany pod opiekę rodziny.
Żołnierz partyzantki antykomunistycznej
W relacjach świadków i w opracowaniach historyków Janina Żubryd jawi się jako kobieta wyjątkowo odważna, stanowcza i całkowicie oddana sprawie. W oddziale cieszyła się autorytetem dzięki rzadkim u kobiety cechom: była bardzo odważna i doskonale posługiwała się bronią. Zachowana fotografia pokazuje ją w mundurze polowym, z pistoletem maszynowym PPSz w dłoniach. Była żołnierzem Samodzielnego Batalionu Operacyjnego Narodowych Sił Zbrojnych – jednostki, którą dowodził jej mąż – i dzieliła jej trudy oraz niebezpieczeństwa. Jako żołnierz partyzantki antykomunistycznej była żywym zaprzeczeniem propagandy, która przedstawiała podziemie jako „bandy”.
Do dziś powtarza się obraz kobiety, która w 1946 roku żyła z bronią pod poduszką – gotowa w każdej chwili do obrony i walki. To rzadkość, by w partyzanckim oddziale kobieta zdobyła realny szacunek walczących mężczyzn; ona zdobyła go opanowaniem i umiejętnościami, których nie powstydziłby się żaden żołnierz Armii Krajowej ani NSZ. W świecie, w którym komunistyczna propaganda odmawiała podziemiu godności, była świadomą swojego wyboru Polką, która stanęła po stronie niepodległości.
Relacje świadków o Janinie Żubryd
Zachowane wspomnienia partyzantów i mieszkańców podkarpackich wsi rysują spójny obraz. Janina nie tylko towarzyszyła mężowi w kwaterach oddziału – potrafiła sama stanąć na warcie, przenosić meldunki i broń, a w razie potrzeby użyć pistoletu maszynowego PPSz. Świadkowie podkreślali jej opanowanie w chwilach zagrożenia i to, że żołnierze batalionu traktowali ją jak równą sobie, a nie jak „żonę dowódcy”. Batalion działał jak niemal regularna jednostka: partyzanci Żubryda wzięli do niewoli niejedną załogę posterunku milicji, a Janina bywała częścią tych akcji. Tę pamięć utrwaliły relacje zebrane po latach przez historyków oraz Instytut Pamięci Narodowej, a także opracowania poświęcone Samodzielnemu Batalionowi Operacyjnemu NSZ „Zuch”.
Śmierć Janiny Żubryd z rąk agenta UB
W drugiej połowie 1946 roku, gdy batalion topniał pod ciosami bezpieki, Żubryd z żoną ukrywali się w lesie, otoczeni już tylko garstką zaufanych ludzi. Wśród nich znalazł się Jerzy Vaulin – udający żołnierz AK, w rzeczywistości zwerbowany przez UB agent, który zdobył zaufanie dowódcy oddziału Żubryda. 24 października 1946 roku, około godziny dziewiętnastej, w lesie między Wolą Orzechowską a Malinówką Vaulin strzałem w tył głowy zabił Antoniego Żubryda, a następnie zwabioną w to samo miejsce, będącą w ósmym miesiącu ciąży Janinę Żubryd, z pistoletu Browning FN kalibru 7,65 mm. Sam zabójca w sądzie cynicznie stwierdził, że nie czuje winy za jej śmierć, „bo niepotrzebnie łaziła z mężem”. Ciała obojga bezpieka wywiozła do Brzozowa, a następnie do Rzeszowa. Kulisy tej zdrady opisujemy w sylwetce Jerzego Vaulina.
Postępowania prawne i śledztwa
Zbrodnia długo pozostawała bezkarna. Komunistyczna prokuratura postanowieniem prokuratury rejonowej z 12 grudnia 1946 roku formalnie umorzyła sprawę śmierci Żubrydów, chroniąc własnego agenta. Dopiero w wolnej Polsce wymiar sprawiedliwości wrócił do sprawy mordu Antoniego Żubryda i jego żony. Jerzy Vaulin przyznał się do zamordowania Antoniego i Janiny Żubrydów, ale twierdził, że działał w obronie koniecznej. W procesie Sąd Okręgowy w Krośnie umorzył postępowanie przeciwko Jerzemu Vaulinowi o zabójstwo małżeństwa Żubrydów z powodu przedawnienia. W 2012 roku pion śledczy Instytutu Pamięci Narodowej zajął się umorzeniem tego postępowania, badając okoliczności zbrodni. Wcześniej, 28 czerwca 1994 roku, Sąd Wojewódzki w Rzeszowie stwierdził nieważność komunistycznego postanowienia i uznał działalność „Zucha” za walkę o niepodległy byt Państwa Polskiego – orzeczenie objęło także pamięć o jego żonie jako żołnierzu podziemia.
Rodzina i syn Janusz
Janina była matką syna Janusza, urodzonego 8 września 1941 roku. Odchodząc do walki, Żubryd pozostawił małżonkę u boku, a syna pod opieką rodziny – decyzja, która później okazała się tragiczna. W konspirację zaangażowane były także siostry Janiny: Jadwiga, Krystyna i Stefania. W odwecie za działalność Antoniego Żubryda bezpieka więziła jako zakładników jego syna i teściową; mały Janusz bywa nazywany najmłodszym więźniem politycznym Polski Ludowej. Po śmierci rodziców wykradła Janusza z sierocińca ciotka Stefania Niemiec i pod nazwiskiem Niemiec chłopiec dorastał. O tragedii dziecka piszemy w osobnym tekście: Janusz Żubryd – najmłodszy więzień polityczny PRL.
Janina Żubryd wśród Żołnierzy Wyklętych
Dziś Janina Żubryd należy do grona kobiet Żołnierzy Wyklętych – obok takich postaci jak Danuta Siedzikówna „Inka”. Jej sylwetkę przywraca pamięci między innymi Instytut Pamięci Narodowej, a także Lasy Państwowe, dla których jako córka i żona leśników jest symbolem „leśników wyklętych”. Historia kobiety, która z bronią w ręku walczyła u boku męża i zginęła w zaawansowanej ciąży, stała się jednym z najczęściej przywoływanych świadectw kobiecego udziału w antykomunistycznym podziemiu na Podkarpaciu. Pamięć o niej podtrzymują rajdy i marsze, m.in. „Szlakami Żołnierzy Wyklętych Samodzielnego Batalionu Operacyjnego Narodowych Sił Zbrojnych mjr. Antoniego Żubryda”.
Upamiętnienie i rocznica śmierci
Postać Janiny Żubryd wspomina się w kolejne rocznice śmierci – 24 października – oraz podczas obchodów Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych, przypadającego 1 marca. 25 października 1998 roku w Malinówce, w pobliżu miejsca mordu Janiny i Antoniego Żubryda, z inicjatywy syna Janusza odsłonięto symboliczny krzyż upamiętniający oboje pomordowanych oraz poległych żołnierzy batalionu „Zuch”. Ponieważ miejsce pochówku Żubrydów pozostaje nieznane, ten krzyż jest jedynym materialnym miejscem pamięci, przy którym rodzina i mieszkańcy mogą zapalić znicz. O losach jej męża piszemy w głównym tekście: Antoni Żubryd „Zuch”.
Pytania i odpowiedzi
Kim była Janina Żubryd?
To Janina Kazimiera Żubryd, żona majora Antoniego Żubryda „Zucha”, żołnierz partyzantki antykomunistycznej – Samodzielnego Batalionu Operacyjnego NSZ – biegle władająca pistoletem maszynowym PPSz. Zginęła razem z mężem w 1946 roku, zastrzelona przez agenta UB.
Jak zginęła Janina Żubryd?
24 października 1946 roku pod Malinówką agent UB Jerzy Vaulin strzałem w tył głowy zabił Antoniego Żubryda, a potem będącą w ósmym miesiącu ciąży Janinę Żubryd.
Gdzie jest pochowana Janina Żubryd?
Miejsce pochówku Janiny i Antoniego Żubrydów nie jest znane – ich ciała ukryła bezpieka. Symboliczny krzyż odsłonięto w 1998 roku w Malinówce.
Czy Janina Żubryd była związana z Żołnierzami Wyklętymi?
Tak. Była żołnierzem Samodzielnego Batalionu Operacyjnego Narodowych Sił Zbrojnych dowodzonego przez jej męża i należy do grona kobiet Żołnierzy Wyklętych.
Co dalej
O dowódcy oddziału piszemy w głównym artykule Antoni Żubryd „Zuch”, o tragedii syna w tekście Janusz Żubryd, a sylwetkę zabójcy opisujemy tu: Jerzy Vaulin – agent UB.
