Polonia we Francji to ponad milion osób polskiego pochodzenia – najstarsza polska diaspora Europy Zachodniej. Polacy we Francji to dwa zupełnie różne światy, które nigdy się nie zrosły. Najpierw przyjechali tu poeci, książęta i generałowie, wygnani po klęsce powstania listopadowego – to oni stworzyli Wielką Emigrację, największe skupisko polskiej elity w dziejach. Sto lat później przypłynęli ich zupełni przeciwieństwa: chłopi z Poznańskiego i Małopolski, których francuskie kopalnie ściągnęły do pracy pod ziemią. Dzisiejsza Polonia francuska jest w ogromnej mierze potomkami tych drugich.
Ile jest Polaków we Francji?
Francja nie prowadzi statystyk według pochodzenia etnicznego, dlatego liczby są szacunkowe – i rozjeżdżają się o dwieście tysięcy.
| Wskaźnik | Liczba | Źródło |
|---|---|---|
| Osoby polskiego pochodzenia | ponad 1 mln | opracowania polonijne, Muzeum Polonii |
| Szacunki ostrożniejsze | 800 tys. – 1 mln | doniesienia prasowe |
| Pierwszy spis emigrantów polskich we Francji (1839) | 3 472 nazwiska | opracowania historyczne |
| Główne skupisko | Nord-Pas-de-Calais (Lille, Lens, Valenciennes) | opracowania polonijne |
Ta rozbieżność bierze się z francuskiego prawa: republika z zasady nie pyta obywateli o pochodzenie, bo wszyscy mają być po prostu Francuzami. Skutek jest taki, że najstarszą Polonię Europy trzeba liczyć pośrednio – po nazwiskach, parafiach i stowarzyszeniach.
Polacy u boku Napoleona – zanim nastała Wielka Emigracja
Historia polskiej obecności we Francji zaczyna się wcześniej niż wygnanie po powstaniu listopadowym. Polscy żołnierze – najpierw z Legionów Polskich, a potem z armii Księstwa Warszawskiego dowodzonej przez Jana Henryka Dąbrowskiego – walczyli u boku Napoleona przeciwko Prusom i Austrii, wiążąc sprawę polską z losami cesarza Francuzów. W 1812 roku ponad sto tysięcy żołnierzy z Księstwa Warszawskiego wzięło udział w kampanii moskiewskiej, głównie w V Korpusie dowodzonym przez księcia Józefa Poniatowskiego – z około osiemdziesięciu tysięcy uczestników wyprawy na Rosję przeżyło najwyżej piętnaście–siedemnaście tysięcy. Sam Poniatowski zginął 19 października 1813 roku pod Lipskiem, osłaniając odwrót Napoleona spod Bitwy Narodów, dzień po tym jak został mianowany marszałkiem Francji – jedynym cudzoziemcem, który za czasów Napoleona dostąpił tego tytułu. Niedobitki polskich pułków towarzyszyły cesarzowi aż do abdykacji, a gdy w lutym 1815 roku wrócił z zesłania na Elbie, znów stanął przy nim szwadron polskich szwoleżerów, który przetrwał z nim sto dni aż do klęski pod Waterloo w czerwcu tego roku. Ci żołnierze wierzyli, że zwycięstwo Napoleona przywróci niepodległą Polskę – ta nadzieja się nie ziściła, ale to właśnie oni i ich rodziny stali się zalążkiem kolejnych fal polskiej emigracji do Francji.
Wielka Emigracja – gdy do Francji wyjechała polska elita
Po upadku powstania listopadowego i wobec narastających rosyjskich represji tysiące Polaków wybrały wygnanie. Kierunek był jeden: Francja, uchodząca wówczas za najbardziej przyjazny Polakom kraj Europy. Osiadło tu około dwóch trzecich całej emigracji polistopadowej.
To nie była zwykła emigracja. Wyjechał kwiat narodu: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Fryderyk Chopin, Cyprian Kamil Norwid, generałowie i politycy. W ciągu kilku lat Paryż stał się faktyczną stolicą polskiej kultury i polityki – bo w kraju pod zaborami nie mogła istnieć żadna.
Hôtel Lambert i Towarzystwo Demokratyczne Polskie
Emigracja natychmiast podzieliła się tak, jak dzieli się polska polityka od zawsze. Skrzydło konserwatywne skupiło się wokół Adama Jerzego Czartoryskiego i jego rezydencji – Hôtel Lambert na paryskiej wyspie św. Ludwika. Nazwa pałacu stała się nazwą całego obozu politycznego.
Hôtel Lambert był czymś więcej niż siedzibą stronnictwa: bywali tam Franciszek Liszt, Mickiewicz, Zygmunt Krasiński, Eugène Delacroix i George Sand. Po drugiej stronie sporu stanęło Towarzystwo Demokratyczne Polskie, największa organizacja emigracji, stawiająca na powstanie ludowe. Spór o to, czy Polskę odzyska dyplomacja, czy rewolucja, trwał na paryskim bruku dziesięciolecia.
Montmorency – polski panteon pod Paryżem
Emigranci umierali na obczyźnie i trzeba było ich gdzieś chować. Tak powstał w Montmorency pod Paryżem cmentarz, który Polacy nazwali swoim panteonem. Leżą tam m.in. Julian Ursyn Niemcewicz i generał Karol Kniaziewicz. Spoczywał tam także Adam Mickiewicz – do 1890 roku, gdy jego prochy przeniesiono do krypty na Wawelu.
Doroczna pielgrzymka Polonii do Montmorency odbyła się już ponad 175 razy. To prawdopodobnie najstarszy nieprzerwany rytuał polskiej emigracji na świecie.
Fryderyka Chopina pochowano gdzie indziej – na paryskim Père-Lachaise. Jego serce, zgodnie z wolą kompozytora, wróciło do Warszawy.
Górnicy z Nord-Pas-de-Calais – Polonia, która wyrosła pod ziemią
Dzisiejsza Polonia francuska nie pochodzi jednak od Mickiewicza. Pochodzi od górników. Po I wojnie światowej wyniszczona Francja potrzebowała rąk do pracy, a Polska miała ich nadmiar – i podpisano umowę o warunkach przyjmowania polskich robotników. Ruszyła jedna z największych fal zarobkowych w polskich dziejach.
Polscy robotnicy trafili głównie na północ, do zagłębia węglowego Nord-Pas-de-Calais – do Lille, Lens i Valenciennes – oraz do Lotaryngii. W departamentach Nord i Pas-de-Calais mieszkała jedna trzecia wszystkich polskich emigrantów we Francji. Zakładali tam własne parafie, chóry, kluby i sklepy. Ich wnuki mówią dziś po francusku, ale noszą nazwiska, które w Lens nikogo nie dziwią.
Polonia paryska i jej instytucje
Emigracja zostawiła po sobie instytucje, jakich nie ma żadna inna polska diaspora:
– Biblioteka Polska w Paryżu, założona przez Wielką Emigrację, przechowuje bezcenne zbiory i działa nieprzerwanie od XIX wieku;
– polskie parafie i Polska Misja Katolicka obsługują wiernych od Paryża po zagłębie na północy;
– działają dziesiątki stowarzyszeń polonijnych, chórów i zespołów, a także polskie media;
– w latach osiemdziesiątych Paryż stał się ważnym punktem wsparcia dla „Solidarności”, a pamięć o tym Polonia pielęgnuje do dziś.
Czy Francuzi lubią Polaków?
Relacje polsko-francuskie mają najdłuższą i najcieplejszą tradycję ze wszystkich, jakie Polska ma na Zachodzie – sięgają średniowiecznych małżeństw dynastycznych, a w XIX wieku Francja była dla Polaków azylem numer jeden. Do dziś Francuzi kojarzą Polskę przede wszystkim z Chopinem i Marią Skłodowską-Curie, która jako pierwsza kobieta spoczęła w paryskim Panteonie z racji własnych zasług. Wizerunek Polaka bywał we Francji różny – od romantycznego wygnańca po tanią siłę roboczą – ale wrogości wobec Polaków tu nie było i nie ma.
Polacy we Francji – najczęstsze pytania
Ile jest Polaków we Francji?
Szacuje się, że ponad milion osób ma we Francji polskie pochodzenie, choć ostrożniejsze wyliczenia mówią o 800 tysiącach. Dokładnych danych nie ma, bo francuskie prawo nie pozwala prowadzić statystyk według pochodzenia.
Ilu polskich imigrantów jest we Francji?
Zdecydowana większość osób polskiego pochodzenia to potomkowie dawnych emigrantów, a nie nowi przybysze. Największą grupę stanowią potomkowie górników, którzy przyjechali do zagłębia Nord-Pas-de-Calais i Lotaryngii po I wojnie światowej.
Gdzie jest największa Polonia w Europie?
W Niemczech, gdzie mieszka około 2,2 miliona osób polskiego pochodzenia. Francja z ponad milionem jest drugą co do wielkości – i najstarszą – polską społecznością Europy Zachodniej.
Czy Francuzi lubią Polaków?
Tak. Relacje polsko-francuskie należą do najdłuższych i najcieplejszych w Europie, a Francja była dla Polaków azylem po powstaniach. Francuzi kojarzą Polskę głównie z Chopinem i Marią Skłodowską-Curie, pochowaną w paryskim Panteonie.
