Polacy na Białorusi to jedyna tak liczna polska społeczność, która nigdy nie emigrowała – po prostu obudziła się w innym państwie. Według spisu jest nas blisko 288 tysięcy, według szacunków nieoficjalnych nawet 1,2 miliona. To druga co do wielkości mniejszość narodowa Białorusi, zaraz po Rosjanach, i największa autochtoniczna polska mniejszość na świecie. Dziś ta społeczność płaci za swoją polskość realną cenę: reżim Aleksandra Łukaszenki zlikwidował niezależny Związek Polaków na Białorusi, zamknął ostatnie polskie szkoły, a jej liderów wtrącił do więzień.
Ilu Polaków mieszka na Białorusi?
W państwie, w którym deklaracja polskości bywa kłopotem, część ludzi po prostu jej nie zgłasza.
| Wskaźnik | Liczba | Źródło |
|---|---|---|
| Deklarujący narodowość polską (spis 2019) | ok. 288 tys. | spis powszechny Białorusi |
| Szacunki nieoficjalne | 500 tys. – 1,2 mln | organizacje polonijne, opracowania naukowe |
| Wskazujący polski jako język ojczysty | ok. 3,6 tys. | spis powszechny Białorusi |
| Udział w obwodzie grodzieńskim | 78% białoruskich Polaków | opracowania naukowe |
Oficjalna statystyka pokazuje przy tym stały spadek: w 1989 roku spis naliczył 418 tysięcy Polaków, w 1999 – 396 tysięcy, w 2009 – 295 tysięcy, a w 2019 – 288 tysięcy. To nie jest jednak zwykłe wymieranie: to efekt wyjazdów, asymilacji i tego, że w kraju rządzonym przez reżim coraz mniej osób chce wpisywać do rubryki „Polak”. Różnica między 288 tysiącami a milionem to właśnie miara strachu.
Nie wyjechali – to granica się przesunęła
Największe nieporozumienie w tym temacie brzmi: „polska emigracja na Białorusi”. Nie ma czegoś takiego. Grodno, Lida, Wołkowysk czy Nowogródek były przez stulecia miastami Rzeczypospolitej, a mieszkający tam Polacy nigdy nie ruszyli się z domu.
– w 1921 roku traktat ryski zostawił te ziemie w granicach II Rzeczypospolitej;
– w 1945 roku decyzje jałtańskie przesunęły granicę na zachód, a Grodzieńszczyzna znalazła się w ZSRR;
– w latach 1944–1946, a potem 1955–1959, część Polaków wyjechała w ramach tzw. repatriacji do Polski Ludowej;
– setki tysięcy zostały – bo tu miały ziemię, groby i kościół.
To dlatego mówienie o nich „emigranci” jest fałszem. Oni są u siebie od pokoleń; zmieniło się tylko państwo, którego paszport noszą.
Gdzie mieszkają – polska Grodzieńszczyzna
Polska mniejszość skupia się w zachodniej części kraju, przy granicy z Polską i Litwą. Aż 78 procent białoruskich Polaków mieszka w obwodzie grodzieńskim – z Grodnem jako nieformalną stolicą, a także w Wołkowysku, Lidzie i Brzostowicy. Mniejsze skupiska są w obwodach mińskim i brzeskim. W niektórych rejonach Grodzieńszczyzny Polacy stanowią lokalną większość – i mimo to nie mają tam ani jednej państwowej szkoły z polskim językiem nauczania.
Represje reżimu Łukaszenki
Uderzenie w polską mniejszość nie jest przypadkiem – to element szerszej rozprawy z niezależnym społeczeństwem, która przyspieszyła po stłumieniu protestów w 2020 roku.
– niezależny Związek Polaków na Białorusi, kierowany przez Andżelikę Borys, od lat nie jest przez reżim uznawany; w marcu 2021 roku prokuratura wszczęła wobec jego działaczy postępowanie karne;
– 23 marca 2021 zatrzymano Andżelikę Borys, prezes ZPB – wyszła na wolność w 2022 roku i zrezygnowała z funkcji;
– 25 marca 2021 zatrzymano dziennikarza Andrzeja Poczobuta; w lutym 2023 roku skazano go na 8 lat kolonii karnej o zaostrzonym rygorze za „wzniecanie nienawiści”;
– władze zamknęły dwie ostatnie polskie szkoły – w Grodnie i Wołkowysku – budowane niegdyś ze środków z Polski;
– nauczanie polskiego jest wygaszane: jeszcze kilka lat temu uczyło się go około 2 tysięcy uczniów, dziś zostało ich około 400.
W 2023 roku reżim sięgnął po kolejne narzędzie – zmiany w przepisach o obywatelstwie, uderzające m.in. w posiadaczy Karty Polaka. Polskość stała się na Białorusi ryzykiem prawnym.
Andrzej Poczobut – człowiek, którego reżim nie złamał
Dziennikarz i działacz ZPB stał się symbolem całej sprawy. Poczobut przez lata odmawiał proszenia o ułaskawienie, bo oznaczałoby to przyznanie się do winy, której nie było. Spędził w białoruskim więzieniu ponad pięć lat.
28 kwietnia 2026 roku Andrzej Poczobut wyszedł na wolność – znalazł się wśród pięciu więźniów politycznych zwolnionych przez białoruskie władze i tego samego dnia dotarł do Polski. W rozmowach o jego uwolnieniu uczestniczył specjalny wysłannik prezydenta USA ds. Białorusi John Coale.
Jego uwolnienie nie kończy jednak sprawy polskiej na Białorusi. Sam Poczobut po wyjściu podkreślał, że represje wobec Polaków trwają, a jego los był tylko fragmentem historii Związku Polaków na Białorusi.
Kościół, Mickiewicz i to, co zostało
Tym, co na Grodzieńszczyźnie utrzymało polskość przy życiu, był Kościół katolicki. Gdy nie było polskiej szkoły, polskiego zdania uczono się przy ołtarzu – pacierza, kolęd, pieśni. Do dziś msza po polsku bywa jedynym miejscem, gdzie ten język brzmi publicznie. To także ziemia polskiej literatury: pod Nowogródkiem urodził się Adam Mickiewicz, a w Grodnie mieszkała i jest pochowana Eliza Orzeszkowa. Nad Niemnem, dosłownie.
Czy na Białorusi lubią Polaków?
Trzeba oddzielić dwie rzeczy: reżim i ludzi. Wrogość wobec polskości jest polityką władz, nie odruchem białoruskiego społeczeństwa – Polacy i Białorusini na Grodzieńszczyźnie od pokoleń żyją obok siebie, mieszają się rodzinami i chodzą do tych samych kościołów. W 2020 roku, w czasie protestów, polska mniejszość w dużej mierze stanęła po stronie demokratycznej opozycji. Po polskiej stronie sympatia jest wyrażana: według badań Centrum Mieroszewskiego 79 proc. Polaków uważa Polaków z Białorusi za swoich rodaków. Stosunki dyplomatyczne Warszawy z Mińskiem pozostają natomiast bardzo napięte.
Czy Białoruś jest bezpieczna dla Polaków?
Nie. Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wszelkie podróże na Białoruś – ze względu na sytuację polityczną, ryzyko zatrzymania i działania reżimu wobec obywateli polskich. Aktualne komunikaty publikuje serwis gov.pl. Dla samych Polaków mieszkających na Białorusi ryzykiem bywa dziś zwykła działalność kulturalna: prowadzenie zespołu, nauczanie języka czy obchodzenie polskiego święta.
Kto im pomaga
Polska mniejszość na Białorusi nie jest zostawiona sama sobie:
– wsparcie finansowe i kulturalne płynie od rządu RP oraz organizacji takich jak Fundacja „Pomoc Polakom na Wschodzie” i Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”;
– Karta Polaka pozostaje najważniejszym instrumentem więzi z ojczyzną – mimo że reżim próbuje ją obłożyć konsekwencjami;
– kierownictwo Związku Polaków na Białorusi przez lata działało z zagranicy, a w kraju wiele polskich inicjatyw zeszło do podziemia.
Polacy na Białorusi – najczęstsze pytania
Jaka jest sytuacja Polaków na Białorusi?
Trudna. Reżim nie uznaje niezależnego Związku Polaków na Białorusi, zamknął dwie ostatnie polskie szkoły w Grodnie i Wołkowysku, a liderów mniejszości więził – Andrzej Poczobut spędził w więzieniu ponad pięć lat i wyszedł na wolność dopiero 28 kwietnia 2026 roku.
Czy Białoruś jest bezpieczna dla Polaków?
Nie. Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wszelkie podróże na Białoruś ze względu na sytuację polityczną i ryzyko zatrzymania.
Czy na Białorusi lubią Polaków?
Niechęć jest polityką reżimu, a nie postawą społeczeństwa. Na Grodzieńszczyźnie Polacy i Białorusini żyją obok siebie od pokoleń, a w czasie protestów 2020 roku polska mniejszość w dużej mierze poparła demokratyczną opozycję.
Gdzie na Białorusi mieszka najwięcej Polaków?
W obwodzie grodzieńskim, gdzie żyje 78 proc. białoruskich Polaków – przede wszystkim w Grodnie, Wołkowysku i Lidzie. Mniejsze skupiska są w obwodach mińskim i brzeskim.
