Mors janua vitae – śmierć nauką życia

8 min. czytania

Redakcja

23 października 2021 r.

Otwarta księga liturgiczna w cieniu, świeca, jesienne liście, atmosfera kontemplacji

8 min. czytania

Redakcja

23 października 2021 r.

Komentarz Redakcji „Naszej Polski”

Sentencja „Mors janua vitae” – „śmierć bramą życia” – to jedna z fundamentalnych łacińskich formuł chrześcijaństwa katolickiego, obecna w liturgii, na polskich nagrobkach szlacheckich, w pismach Ojców Kościoła. Barbara Gąsior-Chrzan, lekarka praktykująca w Norwegii i wieloletnia publicystka „Naszej Polski”, z perspektywy podwójnej – polskiej i skandynawskiej – przygląda się temu, jak katolickie południe Europy i protestancka północ różnią się w stosunku do śmierci. Autorka analizuje ewolucję języka nekrologów („zmarł” → „zasnął” → „odszedł”), medykalizację umierania i sekularyzację, która przenosi śmierć z domu do szpitala i hospicjum. Tekst listopadowy – na miesiąc pamięci o zmarłych.

„Mors janua vitae” – śmierć bramą życia. Łacińska sentencja, którą przez stulecia powtarzano w kościołach, na epitafiach, w listach kondolencyjnych. Felieton Barbary Gąsior-Chrzan, lekarki praktykującej w Norwegii i wieloletniej publicystki „Naszej Polski”, jest refleksją wpisaną w polską tradycję rozważań nad śmiercią – tradycję bardzo różną od tej, która dominuje dziś w sekularnym świecie zachodnim. Autorka pokazuje, jak w Polsce, ale i w innych krajach południa Europy, stosunek do śmierci nadal opiera się na fundamentach katolickich; jak różni się to od mentalności protestanckiego północy; jak w nekrologach i obyczajach pogrzebowych odbija się stosunek społeczeństwa do końca ludzkiej drogi. Tekst głęboki, godny czasu poświęconego na lekturę – szczególnie w listopadzie, miesiącu pamięci o zmarłych.

Śmierć jest wydarzeniem szczególnym i ostatecznym. Dotyczy wszystkiego, co żyje – ludzi, zwierząt, roślin, może tez wody, kamieni, gazów – gwiazdy umierają. Wiemy, ale wiedzę o tym odpycha się na pobocze świadomości.

Śmierć nie tylko kończy życie, ale często także zaburza życie żyjących. Śmierć zaznacza się silnie w czasie i nie daje się pominąć, nie zauważyć, zlekceważyć. Śmierć uruchamia wiele czynności z nią związanych, dla większości przykrych, a często kosztownych. Pominę rytuały związane ze śmiercią i zostane przy zawiadomieniach o śmierci – nekrologach. Nekrologi to duży dział w literackiej twórczości i przedmiot badan socjologów. Ich lektura nie tylko informuje, że ktoś akurat opuścił  świat żywych, ale dostarcza wielu interesujących spostrzeżeń natury ogólnej.

W biurach pogrzebowych, w redakcjach gazet zamieszczających ogłoszenia podsuwają nam różne warianty gotowych tekstów informujących o śmierci. Ich treść jest jasna: NN zmarł. Można do tego dodać kiedy, gdzie, w jakich okolicznościach: nagle, po długich cierpieniach. Nigdy nie czytałam „radośnie opuścił ten świat”. Dalej dowiedzieć możemy się, że był wspaniałym człowiekiem, przyjacielem, kolega, fachowcem, mężem/żoną – nigdy:  złodziejem, mordercą, szubrawcem, zdrajcą.

Analizując nekrologi na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci zauważamy, że słowo „śmierć/zmarł” jest coraz częściej zastępowane innymi określeniami: zasnął, odszedł. Brzmią one delikatniej, nie tak dramatycznie i nieodwołalnie. Budzą lepsze skojarzenia. Zasnął – to sie obudzi, odszedł – to przyjdzie. Jest tutaj nadzieja, a może pewien wykręt, kamuflaż, makijaż.

Słowo śmierć i umieranie zdecydowanie nie pasją do żyjącego, dążącego do sukcesów świata. Słowa te przeszkadzają, chociaż powinny głęboko zastanawiać: memento mori. Śmierć nie ma przyszłości, ma tylko wieczność.

Zapraszamy do przeczytania podobnego artykułu: Modlitwa za zmarłego o przyjęcie duszy

Chociaż tak wiele masowej śmierci dookoła, śmierć poszczególna, ta indywidualna, najchętniej wyprowadza sie z domów do szpitali, ze szpitali do hospicjów. Nikt jej nie chce oglądać, mieć z nią do czynienia. Odpycha się ją jak najdalej. Śmierć jest czymś wstydliwym, jakby porażką, co lepiej ukryć, a gdy sie juz ukryć nie da, trzeba o niej zawiadomić łagodnie i elegancko.

Obserwuje się, że na południu i w Europie Środkowej, gdzie dominują katolicy, w przeciwieństwie do północnych części kontynentu z przewaga protestantów, stosunek ludzi do śmierci jest odmienny.

Katolicy ze swoim cotygodniowym uczestnictwem we Mszy Świętej niedzielnej, głoszą śmierć Jezusa i wyznają jego zmartwychwstanie. Śmierć łączy się tutaj ze zmartwychwstaniem – nowym życiem. Katolicy czekają na to życie wierząc, że będzie ono lepsze, sprawiedliwe, bez chorób i cierpienia, a zatem bez lekarzy pielęgniarek i całego tego kosztownego i mało sprawnego aparatu usiłującego utrzymać lub przedłużać życie doczesne. Może dzięki temu cotygodniowemu wyznawaniu śmierci nie jest ona dla nich tak czarna i ostateczna jak dla protestantów, którzy bardzo rzadko (jeśli, to przeciętnie raz lub dwa razy w roku) odwiedzają swoje kościoły. Pewnie też dlatego więcej energii i uwagi poświęcają życiu obecnemu, ziemskiemu, nie myśląc o śmierci. Nawet ci, którzy już wchodzą w śmierć, wciąż jeszcze świadomi, w znakomitej większości nie szukają pomocy duchowej, czy sakramentów. Co najwyżej, dla zapobieżenia walkom rodzinnym w sadach, sporządzają testament starając sie zostawić uśmiechniętych spadkobierców. Potem umieszcza sie w gazetach kosztowny nekrolog, najlepiej z łagodnym, naiwnym wierszykiem, który ma koniec ewentualny ból, a jeśli mimo to zostanie tego bólu troszkę, to profesjonalny psycholog, na koszt ubezpieczalni, pomoże go wymazać i życie płynie dalej.

W Norwegii od stwierdzającego zgon lekarza rodzina zmarłego oczekuje kondolencji, a także 1-2 godzinnej rozmowy dla złagodzenia napięcia emocjonalnego. Rozmowa taka wcale nie jest łatwa, zwłaszcza gdy sie jest lekarzem ściągniętym z innego oddziału w środku nocy i nigdy przedtem nie miało sie jakiegokolwiek kontaktu ze zmarłym i jego rodzina.

Temat kontynuujemy w artykule: Modlitwa za zmarłego w rocznicę śmierci i przed pogrzebem

Niezłożenie kondolencji przez lekarza zawiadamiającego o śmierci dotknęło rodzine tak bardzo, ze napisano na niego skargę do dyrektora szpitala i do gazety. No cóż forma jest najważniejsza, ważniejsza od treści.

Śmierć śmiercią, a życie życiem. Ile trzeba pamiętać, aby wiedzieć kim sie jest, a ile trzeba zapomnieć, aby móc żyć dalej?

Barbara Gasior-Chrzan

Felietony i komentarze nie zawsze odzwierciedlają poglądy i opinie redakcji.

Najczęściej zadawane pytania o stosunek człowieka do śmierci

Skąd pochodzi sentencja „Mors janua vitae”?

„Mors janua vitae” – dosłownie „śmierć bramą życia” – to łacińska maksyma o korzeniach w średniowiecznej refleksji teologicznej Kościoła katolickiego. Oddaje fundamentalną intuicję chrześcijaństwa: śmierć doczesna nie jest końcem, lecz przejściem do życia wiecznego. Sentencja przewija się w pismach Ojców Kościoła, w epitafiach na nagrobkach polskich szlachciców, w katolickiej liturgii. To jedna z formuł, które przez stulecia kształtowały sposób, w jaki Polacy patrzyli na koniec ludzkiej drogi – z powagą, ale bez paraliżującego strachu, w perspektywie nadziei na zmartwychwstanie.

Dlaczego współczesny świat zachodni odpycha od siebie temat śmierci?

Socjologowie kultury wskazują kilka splatających się czynników. Pierwszy: medykalizacja umierania – śmierć przeniosła się z domu do szpitala i hospicjum, stając się procesem profesjonalnie zarządzanym przez personel medyczny, a nie wydarzeniem rodzinnym i wspólnotowym. Drugi: sekularyzacja – w społeczeństwach, w których religia przestała być żywym kontekstem codzienności, zniknęła rama pojęciowa pozwalająca myśleć o śmierci jako przejściu, nie jako absolutnym końcu. Trzeci: kult młodości i sprawności – śmierć w kulturze konsumpcyjnej jest „porażką ciała”, czymś, co zaburza idealny obraz życia jako nieprzerwanego ciągu osiągnięć. Wynik: śmierć staje się tabu, o którym lepiej nie mówić.

Czy w polskiej kulturze widać tę zmianę?

Tak, ale w wolniejszym tempie i z większym oporem niż w Europie zachodniej. Polska tradycja kultu zmarłych – żywa zwłaszcza w listopadzie, w okresie Wszystkich Świętych i Dnia Zadusznego – wciąż łączy szerokie warstwy społeczeństwa. Cmentarze 1 listopada są tłumnie odwiedzane, modlitwy za zmarłych w polskich rodzinach mają wymiar publiczny i prywatny zarazem. Ale obok tego trwa proces, który dotyka również Polaków: coraz częstsze wyprowadzanie umierania ze sfery rodziny do szpitala, sekularyzacja nekrologów, zanik niektórych tradycyjnych form żałoby. To napięcie między dziedzictwem a współczesnością jest jednym z istotnych elementów polskiej tożsamości kulturowej.

Jak zmienił się język nekrologów na przestrzeni dziesięcioleci?

Językoznawcy zauważają wyraźną zmianę. Słowo „zmarł”, „umarł” – bezpośrednie, mocne, jednoznaczne – coraz częściej zastępują eufemizmy: „odszedł”, „zasnął snem wiecznym”, „opuścił nas”. Każde z tych słów niesie inną semantykę. „Zmarł” jest faktografią, „zasnął” sugeruje przebudzenie. Zmiana nie jest neutralna – to językowa manifestacja głębszej zmiany kulturowej, w której współczesny człowiek szuka osłabienia, łagodzenia, kamuflażu wobec faktu śmierci. Polska tradycja kościelna, podtrzymując formuły liturgiczne („wieczne odpoczywanie racz mu dać, Panie”), zachowuje powagę i bezpośredniość – co odróżnia ją od coraz bardziej sentymentalnego języka cywilnych wzorów pogrzebowych.

Czego uczy nas śmierć – w polskiej tradycji katolickiej?

Polska tradycja katolicka – szczególnie ta inspirowana duchowością ks. Twardowskiego, ks. Tischnera, Jana Pawła II – uczy patrzeć na śmierć jako na nauczyciela życia. Nie po to, by się jej bać, ale by uświadomić sobie skończoność, której świadomość porządkuje hierarchię tego, co ważne. „Memento mori” – pamiętaj o śmierci – nie miało być zaproszeniem do pesymizmu, lecz do pełniejszego, bardziej świadomego życia. W tym sensie sentencja „Mors janua vitae” mówi nie tylko o przyszłym życiu wiecznym, ale i o tym, że dopiero w świetle śmierci można właściwie zobaczyć doczesne. Felieton Barbary Gąsior-Chrzan jest jednym z głosów w tej długiej polskiej rozmowie z własną śmiertelnością.

Refleksja, która nie traci na aktualności

Felietony o śmierci są rzadkością w głównym nurcie polskich mediów – temat nie jest „klikalny”, nie układa się w szybkie newsy, nie podgrzewa emocji politycznych. A jednak – albo właśnie dlatego – taki tekst jak ten jest potrzebny. Pozwala na chwilę zatrzymania, na refleksję, której współczesny pęd nam nie daje. Barbara Gąsior-Chrzan, pisząc z perspektywy Norwegii – kraju, gdzie zsekularyzowany model umierania jest wyraźnie zaawansowany – przywozi do polskiego czytelnika obserwacje, które pomagają zobaczyć z dystansu, w jakim kierunku zmierza polskie społeczeństwo. Każdy z nas wcześniej czy później stanie wobec tego pytania osobiście. Lepiej zrobić to w pełni przygotowanym – duchowo, intelektualnie, ludzko.

Napisane przez

Cykl

Osoby

Tagi

Udostępnij
Najnowsze

Fenomen, którego nie sposób zadekretować. Marsz Niepodległości od dwóch tysięcy do setek tysięcy

Zamach w Krakowie a pozwolenia na broń. Zbiorowa odpowiedzialność to nie rozwiązanie

„Sława Ukrainie, smert Lachom”. Lwów ogłasza rok Szuchewycza. Oto mordercy z OUN i UPA ścigani przez II RP

Armia zawodowa czy poborowa? Polski dylemat obronny

Byłem pod Trybunałem Konstytucyjnym. Tego rządzący nie chcą zobaczyć

Żelazna Dama polskiej polityki

Rozwój Plus pod progiem. Ile mandatów prawica traci przez rozłam w PiS

Bolek bez długopisu. Jak prokuratura obroniła Wałęsę, robiąc z niego człowieka, który nie pisał

Inne kategorie

Czytaj także