Są takie momenty, kiedy człowiek chciałby, żeby osoby zabierające głos publicznie po prostu na chwilę się zatrzymały. Pomyślały. Zastanowiły się, zanim rzucą kolejnym hasłem, które ma dobrze wyglądać w mediach. Tragedia w Krakowie jest właśnie takim momentem. To czas na poważne pytania, rzetelne ustalenia i szukanie odpowiedzi. Tymczasem po raz kolejny część debaty publicznej skręca w stronę dobrze znanego schematu: wydarzyło się coś strasznego, więc trzeba natychmiast zaostrzyć przepisy i ograniczyć prawa kolejnej grupie obywateli.
I trudno nie zadać sobie pytania: czy naprawdę chodzi o bezpieczeństwo, czy może ktoś właśnie dostrzegł okazję, żeby ugrać coś politycznie?
Nie mam nic przeciwko rozmowie o przepisach. Wręcz przeciwnie. Jeżeli coś w systemie nie działa, należy to naprawić. Jeśli pojawiły się zaniedbania, trzeba je wyjaśnić. Jeśli kontrola okazała się nieskuteczna, należy zastanowić się, jak ją poprawić. To wszystko jest normalne i potrzebne. Ale czym innym jest rzetelna dyskusja, a czym innym rzucanie pomysłów na kolejne ograniczenia, zanim jeszcze poznamy pełny obraz sytuacji.
Najłatwiej jest oczywiście powiedzieć: ograniczmy dostęp do broni. Brzmi stanowczo, dobrze wygląda w nagłówku i można odnieść wrażenie, że ktoś energicznie walczy o bezpieczeństwo. Tylko że rzeczywistość nie jest tak prosta, jak niektórym się wydaje.
Czy naprawdę wszyscy mają odpowiadać za jednego człowieka?
W Polsce są tysiące ludzi, którzy legalnie posiadają broń. To sportowcy, kolekcjonerzy, pasjonaci. Ludzie, którzy przechodzą wymagane procedury, zdobywają uprawnienia i przestrzegają prawa. Nie są anonimową grupą, którą można bezrefleksyjnie wrzucić do jednego worka.
Dlaczego więc po każdej tragedii pojawia się sugestia, że to właśnie oni powinni ponosić konsekwencje?
Wyobraźmy sobie, że kierowca powoduje śmiertelny wypadek. Czy ktoś poważnie zaproponuje, żeby odebrać prawo jazdy wszystkim kierowcom? Raczej nie. Wszyscy uznalibyśmy taki pomysł za absurd. Sprawdzamy, kto zawinił, co doprowadziło do zdarzenia i czy można coś zmienić, żeby zapobiec kolejnemu wypadkowi.
Z bronią powinno być dokładnie tak samo. Odpowiedzialność za czyn ponosi jego sprawca. Jeśli zawiódł system, naprawmy go. Jeśli ktoś dopuścił się zaniedbania, rozliczmy tę osobę. Ale nie szukajmy winnych wśród ludzi, którzy po prostu przestrzegają prawa.
Zbiorowa odpowiedzialność nie jest rozwiązaniem. Jest wygodnym sposobem na uniknięcie trudniejszych pytań.
Jedenaście sztuk broni i argument, który trudno potraktować poważnie
Szczególnie rozbrajające są argumenty dotyczące liczby posiadanych egzemplarzy. Kiedy słyszę, że ktoś posiada jedenaście sztuk legalnej broni i z tego powodu ma być bardziej niebezpieczny, naprawdę trudno zachować powagę. To argument tak absurdalny, że aż trudno uwierzyć, iż jest przedstawiany jako poważny element dyskusji.
Czy posiadacz jedenastu sztuk broni będzie strzelał ze wszystkich jednocześnie? Oczywiście, że nie. Na treningu korzysta z jednej, a pozostałe są jego własnością, przechowywaną zgodnie z obowiązującymi zasadami. Sama liczba egzemplarzy nie mówi nam niczego o tym, czy człowiek jest odpowiedzialny, czy ma skłonności do przemocy, czy stanowi zagrożenie.
Idąc takim rozumowaniem, powinniśmy chyba zacząć zastanawiać się nad liczbą noży w domowych kuchniach. Ktoś ma dziesięć noży? Może powinien mieć tylko dwa? Przecież nie używa wszystkich jednocześnie. Brzmi jak żart, ale właśnie na takim poziomie logicznym potrafią być niektóre argumenty pojawiające się w przestrzeni publicznej.
I tu dochodzimy do problemu znacznie poważniejszego niż sama dyskusja o broni. Coraz częściej słyszymy wypowiedzi, które nie mają wiele wspólnego z rozsądkiem, za to doskonale nadają się do wzbudzania emocji. Niektórzy najwyraźniej uznali, że wystarczy powiedzieć coś mocnego, postraszyć ludzi i już można liczyć na polityczny zysk.
To przykre, bo mówimy o tragedii, a nie o kolejnym temacie do medialnej przepychanki.
Zakazy są łatwe. Rozwiązania wymagają myślenia
Nie twierdzę, że obecne przepisy są idealne. Nie twierdzę również, że każda kontrola jest wystarczająca. Można rozmawiać o badaniach, nadzorze, procedurach i sposobach reagowania na niepokojące sytuacje. Takie rozmowy są potrzebne.
Ale każda zmiana powinna mieć uzasadnienie. Powinna wynikać z faktów, a nie z chwilowego oburzenia. Nie wystarczy ogłosić, że będzie więcej zakazów, żeby automatycznie stało się bezpieczniej.
Mam wrażenie, że w dzisiejszej debacie publicznej coraz częściej myli się stanowczość z rozsądkiem. Polityk, który krzyczy o zaostrzeniu prawa, niekoniecznie proponuje skuteczne rozwiązanie. Czasem po prostu mówi to, co w danej chwili najłatwiej sprzedać opinii publicznej. A może warto zadać również pytanie, którego przeciwnicy legalnego dostępu do broni nie chcą nawet rozważać? Czy gdyby w miejscu tragedii znajdowało się więcej odpowiedzialnych, przeszkolonych osób mających przy sobie broń, sprawca miałby taką swobodę działania? Tego nie wiemy. Ale odrzucanie tej możliwości z góry, bez żadnej dyskusji, jest równie nierozsądne jak przekonanie, że samo zaostrzenie przepisów rozwiąże problem.
A przecież bezpieczeństwo nie powinno być przedmiotem marketingu politycznego.
Kiedy cudza tragedia staje się okazją
Najbardziej niepokojące jest to, jak szybko niektórzy potrafią przejść od tragedii do politycznych deklaracji. Jeszcze nie znamy wszystkich okoliczności, jeszcze trwa wyjaśnianie sprawy, a już pojawiają się gotowe recepty. Oczywiście najczęściej recepty polegające na ograniczaniu praw innych ludzi.
Nie chcę nikomu odbierać prawa do wyrażania opinii. Każdy ma prawo krytykować przepisy i proponować zmiany. Ale jest różnica między uczciwą troską o bezpieczeństwo a wykorzystywaniem ludzkiego dramatu do budowania własnej popularności.
Ofiary i ich bliscy nie potrzebują politycznego spektaklu. Potrzebują prawdy, szacunku i konkretnych działań. A społeczeństwo potrzebuje debaty, w której argumenty są ważniejsze od emocjonalnych haseł.
Jeśli ktoś naprawdę chce poprawić bezpieczeństwo, niech pokaże, co konkretnie należy zrobić i dlaczego. Niech przedstawi argumenty, dane i przemyślane propozycje. Samo domaganie się kolejnych zakazów nie jest dowodem ani kompetencji, ani odpowiedzialności.
Uczciwi ludzie nie powinni płacić za cudze czyny
Legalni posiadacze broni nie proszą o specjalne traktowanie. Oczekują jedynie, że będą oceniani według tego, co sami robią, a nie według czynów kogoś innego.
To chyba nie jest wygórowane oczekiwanie.
Państwo powinno chronić obywateli, ale nie może przy tym zapominać, że oni również mają swoje prawa. Jeśli ktoś spełnia wymagania, przestrzega przepisów i nie stwarza zagrożenia, nie powinien być traktowany jak podejrzany tylko dlatego, że posiada broń.
Możemy się różnić w poglądach na temat dostępu do broni. Możemy uważać, że przepisy powinny być bardziej restrykcyjne albo mniej restrykcyjne. Ale nie powinniśmy rezygnować ze zdrowego rozsądku. Nie powinniśmy pozwalać, aby każda tragedia prowadziła do automatycznego obwiniania całej grupy ludzi.
Jest jeszcze jedna kwestia, o której w tej dyskusji mówi się zdecydowanie za mało. Tuż za naszą wschodnią granicą trwa wojna. I naprawdę trudno uwierzyć, że jej skutki nie będą odczuwalne również w kwestii nielegalnego obrotu bronią. Wraz z upływem czasu problem broni trafiającej na czarny rynek może się nasilać. To realne zagrożenie, któremu państwo powinno poświęcać znacznie więcej uwagi.
Tymczasem w debacie publicznej wciąż najwięcej energii wkłada się w dyskusję o obywatelach, którzy posiadają broń legalnie, przeszli wymagane procedury i przestrzegają prawa. Czy naprawdę to oni powinni być głównym przedmiotem troski? A może warto wreszcie spojrzeć na problem szerzej i zastanowić się, co zrobimy, gdy nielegalna broń zacznie stanowić jeszcze większe wyzwanie?
Legalny posiadacz broni jest w systemie, podlega kontroli i odpowiada za swoje działania. Człowiek zdobywający broń na czarnym rynku działa poza tym systemem. I właśnie dlatego walka z nielegalnym obrotem bronią powinna być jednym z najważniejszych elementów debaty o bezpieczeństwie, a nie tematem spychanym na dalszy plan.
Bo jeśli dziś uznamy, że można ograniczać prawa jednych obywateli pod wpływem emocji, jutro podobny mechanizm może zostać zastosowany wobec kolejnych.
Na koniec pozostaje jedno pytanie
Czy naprawdę chcemy państwa, w którym po każdej tragedii pierwszą reakcją jest szukanie kolejnych zakazów? Czy może wolimy państwo, które potrafi dokładnie ustalić, co się wydarzyło, wyciągnąć wnioski i reagować tam, gdzie rzeczywiście istnieje problem?
Dla mnie odpowiedź jest oczywista.
Jeśli zawinił człowiek, rozliczmy człowieka. Jeśli zawiódł system, naprawmy go. Jeśli trzeba poprawić procedury, zróbmy to. Ale nie udawajmy, że ograniczenie praw tysięcy uczciwych obywateli jest samo w sobie rozwiązaniem.
Tragedia nie może być polityczną kartą przetargową. Strach nie może zastępować argumentów, a populizm nie może być ważniejszy od zdrowego rozsądku.
Bo prawdziwa troska o bezpieczeństwo zaczyna się od odpowiedzialności i uczciwego myślenia. Nie od szukania kolejnych osób, którym można odebrać prawa.
Paweł Gutowski
