Od redakcji: Frekwencja na Marszu Niepodległości od lat jest przedmiotem sporu. Policja, ratusz i organizatorzy podają różne liczby, ale kierunek jest wyraźny: z wydarzenia, na które w 2010 roku przyszło około dwóch tysięcy osób, marsz stał się jedną z największych patriotycznych manifestacji w Polsce. W tym roku nawet władze Warszawy przyznały, że mogło w nim wziąć udział 250 tysięcy ludzi, a organizatorzy mówią o pół miliona. Szczegóły tegorocznego przemarszu opisaliśmy w relacji o tym, ile osób przyszło na Marsz Niepodległości 2026. Jacek Misztal pyta w swoim felietonie, skąd wziął się ten fenomen i dlaczego nie zdołały go powtórzyć ani partie, ani instytucje państwowe.
Od dwóch tysięcy uczestników do setek tysięcy. W ciągu siedemnastu lat Marsz Niepodległości przeszedł niezwykłą drogę: od manifestacji środowisk narodowych do wydarzenia, które dla wielu Polaków stało się własnym, ponadpartyjnym świętem. Dlaczego właśnie narodowcom udało się stworzyć coś, czego nie zdołały dokonać ani wielkie partie polityczne, ani instytucje państwowe? Czy źródłem tego fenomenu jest wyłącznie bunt, czy też może Marsz Niepodległości poruszył coś znacznie głębszego: ukrytą w polskiej zbiorowej świadomości potrzebę narodowej wspólnoty?
Jeszcze siedemnaście lat temu było ich zaledwie dwa tysiące. Dziś liczbę uczestników warszawskiego Marszu Niepodległości liczy się już w setkach tysięcy. Organizatorzy tegorocznej manifestacji mówią o co najmniej pół milionie, stołeczny ratusz o dwustu pięćdziesięciu tysiącach. I choć spór o frekwencję zapewne jeszcze długo będzie dostarczał amunicji obu stronom politycznej barykady, jedno pozostaje bezsporne: wydarzenie, które w roku 2010 stanowiło swoistą uliczną emanację środowisk narodowych, przekształciło się w jedną z największych społecznych manifestacji polskiego patriotyzmu. Warto zatem zapytać, co właściwie wydarzyło się przez te siedemnaście lat i jak to możliwe, że przedsięwzięcie z początku niszowe zdołało wyzwolić tak olbrzymi społeczny potencjał.
Paradoksalnie, pierwszych odpowiedzi należałoby poszukać nie tyle wśród organizatorów marszu, ile wśród jego najbardziej zagorzałych przeciwników. Trudno bowiem oprzeć się wrażeniu, że środowiska lewicowe, które od początku usiłowały uniemożliwić jego organizację lub przynajmniej ograniczyć skalę jego oddziaływania, wyświadczyły narodowcom przysługę, jakiej nie zapewniłaby nawet najbardziej kosztowna kampania reklamowa. Blokady ulic, oskarżenia o faszyzm, a nawet próby siłowej konfrontacji stworzyły wokół marszu atmosferę wydarzenia, którego znaczenie znacznie przekroczyło rzeczywistą wówczas siłę organizujących go środowisk.
Symbolem tamtego okresu stała się „Kolorowa Niepodległa”, przedstawiana jako alternatywa dla obchodów organizowanych przez narodowców. W 2011 roku pojawili się też w Warszawie niemieccy bojówkarze z Antify, których obecność dodatkowo zaostrzyła atmosferę. Dla wielu obserwatorów obraz zagranicznych radykałów uczestniczących w próbach blokowania polskiego pochodu niepodległościowego miał wymiar wręcz groteskowy. Oto bowiem w samym sercu polskiej stolicy, w rocznicę odzyskania narodowej suwerenności, skrajnie lewicowi bojówkarze zza zachodniej granicy przy pomocy pałki i kastetu chcieli decydować o tym, komu wolno, a komu nie wolno manifestować przywiązania do własnej ojczyzny. W tym kontekście dla coraz większej liczby Polaków uczestnictwo w marszu stawało się nie tylko sposobem manifestowania patriotyzmu, lecz również demonstracją sprzeciwu wobec narzucania im przez innych dopuszczalnych form patriotyzmu.
Był to zatem niewątpliwy bunt. Tyle że sam bunt, nawet najbardziej spektakularny, nie tłumaczy jeszcze trwałości przedsięwzięcia, które przez kilkanaście lat nie tylko nie zniknęło z przestrzeni publicznej, ale zdołało przyciągnąć kolejne pokolenia uczestników. Przeciwko można przecież protestować przez rok czy dwa, trudniej natomiast samym protestem wyjaśnić obecność tysięcy rodzin, rodziców prowadzących dzieci za ręce czy ludzi, których polityczne sympatie niekoniecznie pokrywają się z przekonaniami organizatorów. Wydaje się więc, że w pewnym momencie Marsz Niepodległości przekroczył granicę oddzielającą manifestację ideową od społecznego rytuału. Przestał być wydarzeniem, na które przychodzi się wyłącznie po to, aby manifestować przeciwko komuś. Stał się również miejscem, do którego przybywa się po coś: po doświadczenie wspólnoty, poczucie uczestnictwa w czymś większym od jednostkowych ambicji, codziennych sporów czy partyjnych identyfikacji. Po możliwość zobaczenia i doświadczenia, że przywiązanie do narodowych symboli nie jest prywatnym sentymentem, lecz uczuciem podzielanym przez ogromną liczbę rodaków.
Wydaje się więc, że właśnie tutaj należałoby szukać źródeł jego najbardziej niezwykłej przemiany. Jeszcze kilkanaście lat temu organizacyjne sztandary i emblematy pozwalały stosunkowo łatwo rozpoznać polityczno-społeczne zaplecze manifestacji. Dziś w zasadzie toną one w morzu biało-czerwonych flag. Owszem, narodowcy nadal pozostają gospodarzami tego wydarzenia, ale nie są już jedynymi dysponentami jego społecznego znaczenia. Marsz stał się bowiem czymś na kształt ogólnonarodowego dobra, którego uczestnicy nie zamierzają oddawać na wyłączność żadnej organizacji ani partii.
Co szczególnie interesujące, podobnego rezultatu nie zdołały osiągnąć środowiska dysponujące zapleczem organizacyjnym i możliwościami nieporównywalnie większymi niż te, którymi dysponowali organizatorzy Marszu Niepodległości. Tak było na przykład w przypadku Prawa i Sprawiedliwości, które przez kilka lat organizowało Marsz Wolności i Solidarności, upamiętniający rocznicę wprowadzenia stanu wojennego. Gromadził on niekiedy dziesiątki tysięcy uczestników, lecz nie zdołał wytworzyć podobnej dynamiki ani przekształcić się w trwałą ponadpartyjną tradycję. Pozostawał przede wszystkim przedsięwzięciem politycznym, którego znaczenie i żywotność zależały od bieżących potrzeb jego organizatorów. Nie inaczej było też z prezydenckim marszem „Razem dla Niepodległej”, organizowanym z inicjatywy Bronisława Komorowskiego, który próbował połączyć różne tradycje polskiej walki o niepodległość: od Daszyńskiego i Piłsudskiego po Korfantego i Dmowskiego. Tyle że i ta inicjatywa, mimo patronatu głowy państwa i całego majestatu urzędu prezydenta, nie potrafiła wyzwolić porównywalnego społecznego entuzjazmu. Pozostała jedynie kosztowną uroczystością, która nie przerodziła się w żywą, samodzielnie rozwijającą się tradycję.
Można bowiem dysponować partyjnymi strukturami, zapleczem medialnym i finansowym, a nawet majestatem urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej, można starannie układać przemyślane scenariusze obchodów, składać wieńce pod pomnikami bohaterów różnych tradycji politycznych, organizować patriotyczne happeningi, a nawet przy innej okazji częstować obywateli czekoladowym orłem, a mimo to nie stworzyć wydarzenia, do którego ludzie będą powracać z własnej potrzeby przez kolejnych kilkanaście lat. Można też rozpocząć od dwóch tysięcy uczestników, spotkać się z medialną niechęcią, politycznym ostracyzmem i próbami ulicznych blokad, a następnie obserwować, jak przedsięwzięcie stopniowo przeobraża się w wielką narodową manifestację. Różnica polega bowiem na tym, że wspólnoty nie tworzy się za pomocą organizacyjnego zarządzenia. Można jej jedynie stworzyć odpowiednią przestrzeń, w której rozpozna samą siebie.
I być może właśnie tutaj kryje się tajemnica sukcesu Marszu Niepodległości. Jego organizatorzy, świadomie lub nie, dotknęli czegoś znacznie głębszego niż polityczne emocje czy społeczna potrzeba protestu. Poruszyli strunę, która od pokoleń pozostaje napięta gdzieś w głębi polskiej zbiorowej duszy. Tę samą, która niegdyś prowadziła Polaków pod narodowe sztandary, pozwalała się odnaleźć we wspólnym śpiewie, modlitwie i historycznej pamięci, a w momentach zagrożenia przypominała, że naród jest czymś więcej niż tylko sumą jednostek zamieszkujących dane terytorium. Przez ponad stulecie zaborów manifestowanie polskości było przecież aktem sprzeciwu wobec narzuconej władzy. Podobnie w okresie komunistycznym, kiedy pamięć o narodowych bohaterach i wydarzeniach, których nie obejmował oficjalny państwowy ceremoniał, znajdowała swoje miejsce w kościołach, na ulicach i podczas nieoficjalnych zgromadzeń. Być może właśnie dlatego w naszej tradycji patriotycznej tak mocno zakorzeniło się przekonanie, że narodowa wspólnota objawia się najpełniej nie tam, gdzie przemawia do niej władza, lecz tam, gdzie ona sama postanowiła przemówić swoim własnym głosem.
Nie należy oczywiście dopatrywać się tutaj jakiegoś prostego historycznego determinizmu. Jednak trudno ignorować fakt, że to właśnie oddolna inicjatywa, a nie państwowy ceremoniał czy partyjna mobilizacja, okazała się zdolna do stworzenia jednej z najbardziej rozpoznawalnych współczesnych tradycji patriotycznych. Sukces ten dostrzeżono także poza granicami Polski. Marsz od lat przyciąga przedstawicieli europejskich środowisk narodowych, stając się dla wielu z nich punktem odniesienia, a niekiedy także inspiracją. Jego największą osobliwością pozostaje jednak to, że przestał on być wyłącznie manifestacją ideową, zyskując społeczny wymiar wykraczający poza polityczne zaplecze organizatorów.
Pozostaje wszakże pytanie, czy za imponującą frekwencją kryje się także głębsza przemiana społeczna. Czy jesteśmy świadkami odradzania się narodowej wspólnoty w świecie coraz bardziej zatomizowanym, w którym człowiekowi proponuje się najprzeróżniejsze tożsamości indywidualne, a zarazem coraz rzadziej daje się możliwość autentycznego uczestnictwa w czymś zbiorowym? Czy manifestacyjne przywiązanie do biało-czerwonych barw jest wyłącznie odpowiedzią na polityczne spory ostatnich kilkunastu lat, czy może oznaką znacznie trwalszego procesu odzyskiwania przez patriotyzm jego naturalnego miejsca w życiu społecznym?
Odpowiedź nie jest prosta. Wielotysięczny tłum nie stanowi przecież jednolitego organizmu ideowego, a wspólne maszerowanie nie oznacza automatycznie jednolitych poglądów na gospodarkę, politykę zagraniczną czy przyszłość państwa. W tym jednak rzecz, że narodowa wspólnota nigdy nie wymagała jednomyślności we wszystkich sprawach. Wymagała natomiast świadomości istnienia pewnego dobra wspólnego, którego znaczenie wykracza poza doraźne podziały.
I właśnie dlatego tegoroczny Marsz Niepodległości warto rozpatrywać nie tylko w kategoriach frekwencyjnego rekordu czy organizacyjnego sukcesu środowisk narodowych. Jego rzeczywistą miarą może się bowiem okazać coś znacznie trudniejszego do policzenia niż uczestnicy przemarszu: zdolność przywracania ludziom poczucia przynależności do wspólnoty historycznej, której nie tworzy ani partyjna legitymacja, ani doraźny interes, lecz pamięć, kultura i świadomość wspólnego losu.
Narodowcy stworzyli marsz. Setki tysięcy Polaków nadały mu jednak znaczenie, które dalece wykracza poza pierwotne założenia twórców. I być może właśnie dlatego największym zwycięstwem Marszu Niepodległości nie jest to, że zdołał zgromadzić tak wielu ludzi, lecz to, że coraz trudniej odpowiedzieć na pytanie, czyj właściwie jest ten marsz. Bo odpowiedź, która jeszcze siedemnaście lat temu wydawała się oczywista, dziś brzmi coraz prościej: jest po prostu nasz.
Jacek Misztal
Fot. Nasza Polska
