Katastrofa w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej 26 kwietnia 1986 roku do dziś uchodzi za symbol zagrożeń energetyki jądrowej. Dr Marek Andrzej Rabiński z Polskiego Towarzystwa Nukleonicznego, który 30 razy odwiedzał samą elektrownię i 30-kilometrową strefę wysiedlenia, w rozmowie z „Naszą Polską” oddziela fakty od mitów o Czarnobylu. Mówi o przyczynach i skutkach awarii, o tym, jak dziś wygląda przyroda w zamkniętej strefie, gdzie powstały rezerwaty, oraz o tym, czy elektrownie atomowe mają przyszłość w Europie i czy są potrzebne Polsce. To wywiad o Czarnobylu i energetyce jądrowej bez emocji, za to z wiedzą kogoś, kto widział strefę na własne oczy.
Z dr. Markiem Andrzejem Rabińskim, członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Nukleonicznego, European Nuclear Society i Zarządu Głównego Stowarzyszenia Ekologów na Rzecz Energii Nuklearnej, rozmawia Michał Soska
Czarnobyl: największa katastrofa XX wieku?
26 kwietnia minęło 28 lat od katastrofy w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Czy tamten wypadek był faktycznie jedną z największych katastrof ekologicznych i przemysłowych XX wieku?
Marek Andrzej Rabiński: Nie ulega wątpliwości, że Czarnobyl był jedną z największych katastrof przemysłowych, nie zmienia to jednak faktu, że stał się także źródłem najabsurdalniejszych mitów. Te mity dotyczą wszelkich aspektów – przyczyn i przebiegu awarii, wpływu na uczestników akcji likwidacji skutków, wpływu na populację oraz środowisko naturalne. Część z nich daje się wytłumaczyć nieporozumieniami, niedomówieniami, czasami brakiem znajomości fizyki reaktorów jądrowych i nauki o promieniowaniu, ale są też i spiskowe teorie o podłożeniu ładunku jądrowego przez agentów obcego wywiadu, paranoidalne teorie o udziale sił pozaziemskich, wpływie astrologicznego układu gwiazd. Niektóre z nich początkowo służyły wypełnieniu luki spowodowanej brakiem sensownego wytłumaczenia przyczyn awarii – prawdziwe przyczyny związane ze szczegółami konstrukcyjnymi reaktorów RBMK i odstępstwami od procedur eksploatacyjnych zostały zasugerowane przez amerykańskich i kanadyjskich fizyków jądrowych dopiero po roku od wypadku. Ale najwięcej mitów jest wynikiem intencjonalnego ich generowania przez osoby i instytucje albo odpowiedzialne za przebieg awarii albo zainteresowane rozpowszechnianiem radiofobii i lęku przed wykorzystaniem energetyki jądrowej. Ci ostatni są związani z kompleksem kopalnych surowców energetycznych, nieekonomicznych i nieekologicznych.
Czy Polsce potrzebna jest elektrownia atomowa?
A propos lęku przed wykorzystaniem energetyki jądrowej: czy elektrownie atomowe mają w Europie przyszłość? I czy są potrzebne Polsce?
Marek Andrzej Rabiński: Energetyka jądrowa w rozwiniętych krajach Europy i świata od dawna jest istotną opcją dostaw energii, w dodatku ekonomiczną, przyjazną środowisku i zapewniającą stabilność dostaw – odporną na różnego rodzaju gwałtowne zmiany cen surowców i usług oraz zmiany geopolityczne. Te czynniki odgrywają też znaczącą rolę w przypadku Polski. Z różnych względów ekonomicznych i ekologicznych spalanie węgla w energetyce powinno być zastąpione wykorzystaniem tego cennego surowca w przemyśle chemicznym. W naszym przypadku ogromne znaczenie ma też uniezależnienie się od kaprysów dostarczyciela ropy i gazu, który oprócz wprowadzania embarga na polskie produkty rolnicze swoją strategiczną politykę realizuje groźbą przykręcania kurka.
Czarnobylska strefa wysiedlenia dziś
30 razy brał Pan udział w wyjazdach i do samej elektrowni jądrowej, i do zamkniętej 30-kilometrowej strefy wokół niej, z której ze względu na skażenie ewakuowano i przesiedlono ok. 116 tys. ludzi. Jak dzisiaj wygląda fauna i flora tego terenu?

Marek Andrzej Rabiński: Czarnobylska strefa wysiedlenia, umownie nazywana 30-kilometrową, w kierunku wschód-zachód ma długość około 100 km. Ze strefy tej wysiedlono 116 tys. osób, przy czym połowę stanowili mieszkańcy miasteczek Prypeć (prawie 50 tys.) i Czarnobyl (około 12 tys.). Po dwóch latach od awarii do strefy powróciło około 2 proc. mieszkańców terenów wiejskich, w tej chwili jest to około tysiąca osób w wieku od 40 do 94 lat, przy średniej wieku 72 lata. Oprócz nich przy pracach porządkowych pracuje 5-10 tys. osób, w systemie dwutygodniowych zmian, podczas których mieszkają w hotelach pracowniczych w miasteczku Czarnobyl. Pracownicy samej elektrowni dojeżdżają kolejką z wybudowanego od podstaw Sławutycza, stąd ich wpływ na florę i faunę obszaru jest minimalny.
Na terenie strefy stworzono dwa rezerwaty przyrody: Czarnobylski w ukraińskiej delcie rzeki Prypeć oraz Poleski po stronie białoruskiej, przy czym ten ostatni jest większy od samego terytorium wysiedlonego. Ważniejsze jest to, że nawet poza terenami rezerwatów cały teren jest jednym wielkim obszarem o minimalnej ingerencji człowieka na przyrodę. Kiedy byłem tam po raz pierwszy w 1995 r., w nocy przejeżdżałem przez ten obszar i takiej ilości zwierząt wychodzących na drogę nie widziałem w żadnym rezerwacie. Obszar w sposób naturalny zarasta lasem, nawet naturalnie wybuchające od piorunów pożary są elementem powodującym zbliżone do naturalnych warunki rozwoju fauny i flory. Ilość gatunków zwierząt i roślin, bioróżnorodność, jest wyraźnie większa niż na podobnych terenach. W strefie żyją łosie, 4000 dzików, 200-300 saren, 200 wilków, 300 borsuków, bobry, sprowadzone ze stepów konie Przewalskiego, żubry z Puszczy Białowieskiej, oraz 5 niedźwiedzi brunatnych. W zbiornikach wodnych odnaleziono gatunki ryb, które w innych rejonach wytrzebili kłusownicy. W mieście Prypeć ptaki wiją gniazda na wieszakach w szatniach i na żyrandolach.
Czy możemy powiedzieć, że energetyka jądrowa jest ekonomiczna, przy zachowaniu standardów bezpieczeństwa ekologiczna, oraz uniezależniłaby nas od dostaw energii z zagranicy?
Marek Andrzej Rabiński: Tak, zdecydowanie tak. I nie należy energetyki jądrowej łączyć z awarią w Czarnobylu. Czarnobyl nie był nawet awarią w radzieckiej energetyce jądrowej – to była awaria reaktora wymyślonego w ZSRR do produkcji plutonu na głowice jądrowe, niezbyt udanie przystosowanego do jednoczesnej produkcji energii elektrycznej. W tej chwili mity rozpowszechniane wokół tej awarii, wzbudzana radiofobia, są wyraźnie sterowane z zagranicy i mają nas odsunąć od uniezależnienia się od dostaw surowców energetycznych z Rosji. A czym takie uzależnienie grozi, możemy prześledzić na przykładach Białorusi i Ukrainy. Nasza suwerenność polityczna nie wydaje mi się zagrożona, ale o niezależność gospodarczo-energetyczną musimy powalczyć i co więcej – uświadomić innym krajom Unii Europejskiej jej potrzebę i znaczenie.
Michał Soska
Przeczytaj również: Prof. Mieczysław Ryba o 10 latach Polski w Unii Europejskiej
ⓘ Informacja o publikacji
Wywiad Michała Soski pt. „Czarnobyl – katastrofa czy mit?” ukazał się pierwotnie w wydaniu papierowym tygodnika „Nasza Polska” nr 19 (966) z dnia 6 maja 2014 roku, s. 13. Reprint na portalu naszapolska.pl w ramach digitalizacji archiwum redakcji. Wszelkie prawa do oryginalnego tekstu zastrzeżone – Michał Soska / „Nasza Polska”. Zdjęcie: archiwum „Nasza Polska”, skan wydania nr 19 (966)/2014, s. 1, 13.



