i nastolatków. Psycholog i psychoterapeuta Monika Chrapińska-Krupa w rozmowie z „Naszą Polską” tłumaczy, jak rozmawiać z dzieckiem, które oglądało sceny ze strzelaniny w Krakowie albo było tam i widziało wszystko na własne oczy oraz kiedy lęk po zamachu powinien niepokoić.
Strach po zamachu w Krakowie. Normalna reakcja na tragedię
NaszaPolska.plPani Moniko, po tragedii w Krakowie każdemu z pewnością towarzyszą inne emocje. Jedni nie mogą spać, budzą się w nocy, a inni boją się nawet wyjść z mieszkania… To normalne emocje po tragedii w naszym kraju?
Monika Chrapińska-KrupaTak, to zrozumiałe reakcje na wydarzenie, które burzy nasze poczucie bezpieczeństwa. Większość z nas na co dzień zakłada, że wyjście na spacer czy spotkanie w centrum miasta jest czymś zwyczajnym i bezpiecznym. Gdy dochodzi do takiej tragedii, ten obraz świata zostaje nagle zachwiany. Mogą pojawić się lęk, bezsenność, napięcie, rozdrażnienie, smutek, a nawet poczucie odrętwienia. Niektórzy potrzebują o tym rozmawiać, inni wolą na jakiś czas odciąć się od informacji. Obie reakcje mogą być naturalne. Ważne, by nie oceniać siebie ani innych za sposób przeżywania tragedii. Jednocześnie pamiętajmy, że silne emocje tuż po zdarzeniu nie oznaczają automatycznie zaburzenia psychicznego.
NaszaPolska.plTak naprawdę to mógł być każdy z nas…
Monika Chrapińska-KrupaI właśnie ta myśl jest dla wielu osób najbardziej przerażająca. Ofiary nie musiały robić niczego ryzykownego. Mogły po prostu spacerować, pracować czy spędzać czas z bliskimi. Kiedy uświadamiamy sobie przypadkowość takiego ataku, zaczynamy myśleć: „A gdybym to ja tam był? A gdyby były tam moje dzieci?”. Nasz umysł próbuje przewidzieć zagrożenie, aby odzyskać kontrolę. Problem polega na tym, że pojedyncze, dramatyczne wydarzenie może sprawiać wrażenie, że niebezpieczeństwo czai się wszędzie. Warto oddzielać to, co możliwe, od tego, co prawdopodobne. Nie mamy pełnej kontroli nad światem, ale też nie musimy żyć tak, jakby podobna tragedia miała wydarzyć się za chwilę.
NaszaPolska.plStrach, rozglądanie się bardziej niż zwykle w miejscach publicznych, większa czujność… Jak sobie z tym radzić?
Monika Chrapińska-KrupaPrzede wszystkim nie walczmy ze strachem za wszelką cenę. To emocja, która ma nas chronić. Po takim zdarzeniu nasz wewnętrzny system alarmowy może jednak działać zbyt intensywnie: zwykły hałas, gwałtowny ruch czy przejeżdżający samochód zaczynają przyciągać uwagę. Pomaga zatrzymanie się i nazwanie tego, co czujemy: „Jestem przestraszony, bo usłyszałem o tragedii. To nie znaczy, że w tej chwili jestem zagrożony”. Warto spokojnie oddychać, skierować uwagę na otoczenie, rozmowę czy wykonywaną czynność. Korzystajmy z rzetelnych komunikatów, ale nie sprawdzajmy wiadomości co kilka minut. I nie rezygnujmy automatycznie ze wszystkich zwykłych aktywności. Powrót do codzienności pomaga odzyskać poczucie wpływu.
Kiedy lęk po tragedii powinien niepokoić
NaszaPolska.plKiedy to, co nam towarzyszy, może, czy wręcz powinno niepokoić?
Monika Chrapińska-KrupaNajważniejsze są nasilenie objawów i ich wpływ na życie. Jeśli przez kilka dni gorzej śpimy, częściej myślimy o tragedii lub jesteśmy bardziej czujni, nie musi to oznaczać problemu wymagającego leczenia. Sygnałem ostrzegawczym jest sytuacja, w której lęk narasta, pojawiają się silne ataki paniki, uporczywe koszmary, poczucie ciągłego zagrożenia, a człowiek przestaje wychodzić z domu, pracować czy normalnie funkcjonować. Nie trzeba czekać miesiąca, jeśli cierpienie jest bardzo duże. Jeśli objawy nie słabną przez kolejne tygodnie, również warto skonsultować się z psychologiem lub psychiatrą. Osoby, które były na miejscu zdarzenia, straciły bliskich albo wcześniej doświadczyły przemocy, mogą potrzebować szczególnego wsparcia.
Nagrania strzelaniny w mediach społecznościowych
NaszaPolska.plW mediach społecznościowych jest wiele nagrań. Oglądamy, mimo że czujemy strach. Z czego to wynika?
Monika Chrapińska-KrupaTo pewien paradoks ludzkiej psychiki. Z jednej strony chcemy odwrócić wzrok, z drugiej – próbujemy zrozumieć, co się stało. Mózg szuka odpowiedzi: „Jak do tego doszło? Czy można było coś przewidzieć? Jak uniknąć podobnego zagrożenia?”. Oglądanie nagrań może dawać złudzenie, że zdobywamy kontrolę dzięki większej wiedzy. Dochodzi do tego ciekawość i sposób działania mediów społecznościowych, które podsuwają kolejne podobne materiały. Warto jednak zapytać siebie: „Czy to nagranie wnosi coś ważnego, czy tylko ponownie mnie przeraża?”. Aby wiedzieć, co się wydarzyło, nie musimy oglądać najbardziej drastycznych scen. Szczególnie ważne jest chronienie przed nimi dzieci i młodzieży.
NaszaPolska.plDo czego może doprowadzić nieustanne wracanie do nagrań? Dziś już wiemy, że zamachowiec nie żyje…
Monika Chrapińska-KrupaWielokrotne odtwarzanie scen przemocy może podtrzymywać napięcie, wywoływać natrętne obrazy, utrudniać zasypianie i wzmacniać przekonanie, że zagrożenie jest wszechobecne. Dla niektórych będzie to szczególnie obciążające, zwłaszcza jeśli wcześniej przeżyli traumatyczne doświadczenia. Śmierć sprawcy jest istotną informacją, ale nie sprawia, że emocje społeczne znikną z dnia na dzień. Nie warto też skupiać całej uwagi na napastniku i szukać prostych diagnoz jego zachowania bez rzetelnej wiedzy. W centrum naszej uwagi powinny pozostać ofiary i ich bliscy. Najzdrowszą granicą może być decyzja: znam podstawowe fakty, nie potrzebuję kolejnych drastycznych obrazów, żeby je zrozumieć.
NaszaPolska.plNie musimy być ranni, odnieść obrażeń, by jednak czuć strach?
Monika Chrapińska-KrupaOczywiście, że nie. Poczucie zagrożenia nie wymaga fizycznego zranienia. Silnie mogą reagować świadkowie, osoby znajdujące się blisko miejsca tragedii, rodziny poszkodowanych, a także ludzie, którzy poznali wydarzenie z relacji i nagrań. Trzeba jednak rozróżnić bezpośrednie doświadczenie zagrożenia od emocjonalnego poruszenia wywołanego wiadomościami – nie są to sytuacje identyczne. Nie powinniśmy mówić komuś: „Przecież ciebie tam nie było, więc nie masz powodu się bać”. Lęk jest realnym przeżyciem, nawet jeśli nie byliśmy na miejscu. Zamiast porównywać, kto ma prawo cierpieć bardziej, lepiej zapytać: „Czego teraz potrzebujesz? Co pomoże ci poczuć się bezpieczniej?”.
NaszaPolska.plJak przełamać strach przed wyjazdem do Krakowa?
Monika Chrapińska-KrupaNie trzeba od razu zmuszać się do spaceru po Rynku ani udowadniać sobie odwagi. Dobrze zacząć od sprawdzenia aktualnych, oficjalnych informacji o bezpieczeństwie, a potem zastanowić się, czego dokładnie się obawiamy. Jeśli wyjazd jest potrzebny, można zaplanować go z bliską osobą, wybrać spokojniejszą porę, przewidzieć przerwy. Ważne, by nie traktować całego Krakowa jako miejsca trwale niebezpiecznego z powodu jednego ataku. Jeśli zaczniemy unikać wszystkich miejsc, które budzą niepokój, lęk może się utrwalać. Powolne wracanie do aktywności, we własnym tempie, daje szansę zobaczyć, że trudne uczucia można przeżyć i mimo nich normalnie funkcjonować. Przy bardzo silnym lęku warto skorzystać z pomocy specjalisty.
NaszaPolska.plJak odzyskać spokój w codziennym życiu?
Monika Chrapińska-KrupaNie odzyskamy go przez obietnicę, że już nigdy nie wydarzy się nic złego. Spokój polega raczej na tym, że mimo świadomości niepewności potrafimy nadal żyć, budować relacje i cieszyć się zwykłymi chwilami. Pomagają proste rzeczy: regularny sen, ruch, rozmowa z kimś bliskim, ograniczenie wiadomości i powrót do własnej rutyny. Dajmy sobie prawo do smutku i współczucia dla ofiar, ale też prawo do normalnego dnia, spotkań i uśmiechu. To nie jest brak wrażliwości. Gdy rozmawiamy o tragedii z dziećmi, mówmy spokojnie, zgodnie z ich wiekiem i nie pokazujmy drastycznych materiałów. Chciałabym, żeby po tej tragedii została z nami nie tylko obawa, ale także większa troska o siebie nawzajem. Bo poczucie bezpieczeństwa odbudowujemy również dzięki temu, że nie zostajemy sami ze swoim lękiem.
Jak rozmawiać z dzieckiem o strzelaninie w Krakowie?
NaszaPolska.plCo powiedzieć dziecku, które zobaczyło w internecie nagranie strzelaniny na krakowskim Rynku, a co, jeśli było tam i widziało wszystko na własne oczy? Jak z nim rozmawiać, żeby nie pogłębić strachu, nie zbagatelizować tego, co przeżyło, i nie zostawić go samego z tymi obrazami?
Monika Chrapińska-KrupaPrzede wszystkim musimy pamiętać, że dla dziecka zetknięcie się z tak drastyczną przemocą może być doświadczeniem niezwykle trudnym, nawet jeśli zobaczyło ją jedynie na ekranie telefonu. Dzieci dopiero kształtują swoje poczucie bezpieczeństwa i przekonanie, że świat jest miejscem przewidywalnym. Takie wydarzenie może tym poczuciem bardzo mocno zachwiać.
Jeżeli dziecko zobaczyło nagranie w internecie, najważniejsze jest, aby nie pozostawiać go samego z tym, co zobaczyło. Warto spokojnie zapytać: „Co widziałeś? Co o tym myślisz? Czy jest coś, czego teraz się boisz?”. Nie należy bagatelizować jego emocji słowami „nie przesadzaj”, „nie ma się czego bać” czy „zapomnij o tym”. Lepiej powiedzieć: „Rozumiem, że to, co zobaczyłeś, mogło cię przestraszyć. To było naprawdę straszne wydarzenie. Możesz ze mną o tym porozmawiać, kiedy tylko będziesz potrzebować”.
Ważne jest również przekazywanie prawdziwych informacji, ale w sposób dostosowany do wieku dziecka, bez niepotrzebnych, drastycznych szczegółów. Nie powinniśmy obiecywać, że nic podobnego nigdy się nie wydarzy. Możemy natomiast wyjaśnić, że takie sytuacje nie są codziennością, a zadaniem dorosłych i odpowiednich służb jest dbanie o bezpieczeństwo ludzi. Należy też ograniczyć dalszy kontakt dziecka z nagraniami. Wielokrotne oglądanie tych samych scen może podtrzymywać lęk, a u młodszych dzieci nawet wywoływać wrażenie, że tragedia rozgrywa się ponownie.
Zupełnie innej uważności wymaga dziecko, które było na miejscu strzelaniny i bezpośrednio doświadczyło zagrożenia. W takim przypadku możemy mieć do czynienia z reakcją na wydarzenie traumatyczne. Dziecko mogło przeżyć ogromny strach o własne życie lub życie bliskich. Może doświadczać nawracających wspomnień, koszmarów sennych, nadmiernej czujności, drażliwości, trudności z koncentracją czy lęku przed wychodzeniem z domu. U młodszych dzieci reakcje mogą przejawiać się również płaczliwością, przywieraniem do rodzica, wycofaniem lub powrotem do zachowań charakterystycznych dla wcześniejszych etapów rozwoju.
W takiej sytuacji nie należy wypytywać dziecka o każdy szczegół ani zmuszać go do wielokrotnego opowiadania o wydarzeniu. Nie każde dziecko będzie chciało od razu rozmawiać i trzeba to uszanować. Najważniejsze jest przywracanie mu poczucia bezpieczeństwa poprzez spokojną obecność dorosłego, bliskość, przewidywalność codziennych czynności i zapewnienie, że nie musi mierzyć się z tym doświadczeniem samo. Jeżeli dziecko obwinia się za to, co się wydarzyło, trzeba wyraźnie powiedzieć, że nie ponosi za to żadnej odpowiedzialności.
Rodzice powinni także wiedzieć, że brak widocznej reakcji nie oznacza braku przeżywania emocji. Niektóre dzieci reagują natychmiast, inne dopiero po kilku dniach. Dlatego warto obserwować nie tylko to, co dziecko mówi, ale również zmiany w jego zachowaniu, śnie, relacjach i codziennym funkcjonowaniu. Jeśli objawy są nasilone, utrzymują się, pogłębiają lub utrudniają normalne życie, należy skonsultować się z psychologiem dziecięcym. W przypadku bezpośredniego świadka bardzo silnie przeżywającego zdarzenie warto szukać profesjonalnego wsparcia już w pierwszych dniach.
Chciałabym podkreślić jeszcze jedną ważną rzecz: naszym zadaniem nie jest przekonanie dziecka, że nie powinno się bać. Naszym zadaniem jest pokazanie mu, że nawet z bardzo trudnymi emocjami nie musi pozostawać samo. To właśnie spokojna, dostępna emocjonalnie obecność dorosłego stanowi jeden z najważniejszych czynników chroniących dziecko przed długotrwałymi konsekwencjami takiego doświadczenia.
