„Ziemia bez narodu dla narodu bez ziemi” – to fraza, która od ponad stulecia opisuje w polskiej publicystyce różne sytuacje narodowe na wschodzie. W marcu 2022 roku, gdy Ukraina znalazła się pod nawałą rosyjskich rakiet, a do polskich miast trafiały setki tysięcy uchodźców, ta fraza zaczęła brzmieć inaczej niż w klasycznych podręcznikach historii. Czym jest „kraina U” w polskim postrzeganiu wschodu – i co znaczy ona w roku, w którym ukraińska państwowość zostaje wystawiona na najcięższą próbę swojego istnienia?
Książka „kraina U. Ziemia bez narodu dla narodu bez ziemi” to najnowsza pozycja od bezkompromisowego Pana Nikt. Dzieło wzbogaciło właśnie ofertę Wydawnictwa 3DOM. Czego dokładnie dowiemy się z tej pozycji?
Publikacja „kraina U. Ziemia bez narodu dla narodu bez ziemi” to zbiór artykułów Pana Nikt odnoszących się do konfliktu rosyjsko-ukraińskiego (od majdanu 2014 do wojny 2022). Książka stanowi antologię tekstów z wcześniejszych dzieł autora. Teksty te obecnie mają szczególny wydźwięk – autor wskazywał w nich bowiem czynniki, które już w przeszłości zwiastowały rozpętanie wojny. Pan Nikt przypominając czytelnikom swoje stare słowa, stara się pokazać, że to, co obecnie obserwujemy za naszą wschodnią granicą to jedynie wycinek o wiele bardziej skomplikowanej całości. Całości, w którą uwikłana jest znacznie szersza część świata aniżeli jedynie Ukraina i Rosja. Jesteśmy obecnie świadkami przewrotu – tworzenia zupełnie nowego porządku światowego. Chyba nikt nie będzie zaskoczony stwierdzeniem, że do rozgrywki o wpływy coraz śmielej wkraczają Chiny – dzielony dotychczas na dwie części tort zyskuje kolejnego gracza, który całkowicie odmienić może trwający od dekad „porządek”. Jak zakończyć może się rozpoczęty już przewrót? Pan Nikt wskazuje dwie najbardziej prawdopodobne drogi: dojdzie do ustanowienia nowego układu między największymi światowymi graczami lub kolejnego konfliktu zbrojnego na skalę światową – mówiąc krótko do wybuchu III wojny światowej…
Polecamy także: Ukraina alarmuje: Rosja planuje mobilizację pół miliona żołnierzy jesienią
Jeżeli rzeczywiście doszłoby do konfliktu na skalę globalną, jaką rolę w tym wszystkim odgrywać będzie Europa i szeroko pojęty Zachód? Gdzie znajdować będzie się Polska? Jak wyglądać może ład powojenny? Jak bardzo zmieni się rzeczywistość, w której żyjemy? To właśnie na te najbardziej nurtujące pytania udzielić odpowiedzi pragnie Pan Nikt – stąd też ta książka. Inwazja Rosji na Ukrainę to dopiero początek ciągu zdarzeń, które zupełnie odmienią świat, jaki znamy. Wydarzenie to stawia wiele znaków zapytania i wywraca do góry nogami dotychczasowe postrzeganie świata politycznego – autor wychodzi jednak naprzeciw z pewnymi pomocnymi analizami.
Kresy Wschodnie – czym były i co po nich zostało
Kresy Wschodnie to pojęcie, które w polskiej tradycji oznacza wschodnie ziemie dawnej Rzeczypospolitej – obszary wchodzące niegdyś w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Korony. Sam termin „kresy” spopularyzował w XIX wieku poeta Wincenty Pol. Po odzyskaniu niepodległości, na mocy traktatu ryskiego z 1921 roku, znaczna część tych ziem weszła w skład II Rzeczypospolitej – z Wilnem, Wileńszczyzną, Lwowem i Galicją Wschodnią jako głównymi ośrodkami. Kres tej obecności przyniosła II wojna światowa: wkroczenie Armii Czerwonej, okupacja sowiecka, a następnie decyzje konferencji jałtańskiej sprawiły, że Kresy utracone znalazły się poza granicami Polski, w Związku Sowieckim. Dziś leżą one na terytorium Litwy, Białorusi i Ukrainy. Pamięć o Kresach – podtrzymywana między innymi przez Instytut Pamięci Narodowej i środowiska kresowe – pozostaje istotnym elementem polskiej tożsamości, a rosyjska agresja na Ukrainę w 2022 roku nadała tej wschodniej geografii nowe, dramatyczne znaczenie.
Najczęściej zadawane pytania o polsko-ukraińskie relacje historyczne
Skąd pochodzi fraza „ziemia bez narodu dla narodu bez ziemi”?
Sformułowanie zostało użyte pod koniec XIX wieku w kontekście syjonistycznego ruchu osiedleńczego w Palestynie. Z czasem fraza została zaadaptowana w innych debatach narodowościowych – w tym w polskiej publicystyce dotyczącej Kresów Wschodnich, Galicji, Wołynia i regionów, w których nakładały się aspiracje polskie, ukraińskie, rusińskie i inne. Użycie tej frazy zawsze jest publicystyczne i niesie ze sobą określoną perspektywę autora.
Jak Polacy postrzegali Ukrainę przed 2022 rokiem?
Stosunek polskiej opinii publicznej do Ukrainy był zawsze złożony – od romantycznego sentymentu do Lwowa i Kresów po pamięć o rzeziach wołyńskich z 1943 roku, od współpracy gospodarczej po napięcia związane z polityką historyczną Kijowa wobec UPA. 24 lutego 2022 roku – dzień rosyjskiej inwazji – zasadniczo zmienił hierarchię tych emocji. Pomoc uchodźcom, której skala bez precedensu w nowoczesnej historii Polski, pokazała, że w wymiarze ludzkim większość Polaków stanęła po stronie ukraińskich sąsiadów.
Sprawdź także: Rumuńscy kibice: „Na polskich ulicach widać piękno Europy”. Transparent z Lublina obiegł świat
Co się dzieje na Ukrainie w marcu 2022 roku?
Niespełna miesiąc po rozpoczęciu rosyjskiej agresji, Ukraina toczy obronę w wielu kierunkach jednocześnie: Kijów odpiera natarcie z północy, Mariupol walczy w okrążeniu, Charków znajduje się pod stałym ostrzałem, miliony cywilów ewakuują się na zachód kraju i dalej do państw UE. Polska przyjęła do tego momentu już ponad dwa miliony uchodźców, głównie kobiet i dzieci. Wojna zmienia świat, w którym żyjemy – i każdy publicystyczny tekst o relacjach polsko-ukraińskich pisany w tym czasie odpowiada na inną rzeczywistość niż ta, jaka istniała jeszcze w styczniu.
Temat kontynuujemy w artykule: Polacy na Białorusi: nie wyjechali – to granica się przesunęła. Dziś płacą za polskość
Czym są Kresy Wschodnie w polskiej tradycji?
Kresy Wschodnie to historyczne pojęcie określające wschodnie ziemie I i II Rzeczypospolitej – obejmujące fragmenty obecnej Litwy, Białorusi i Ukrainy. Z tego regionu pochodzą Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Józef Piłsudski, Czesław Miłosz i tysiące innych postaci, które ukształtowały polską kulturę. Pamięć Kresów to fundament polskiej tożsamości narodowej, szczególnie wśród Polonii, której część wywodzi się z rodzin wysiedlonych w 1945 roku. Dla współczesnego polskiego czytelnika temat Kresów to nigdy abstrakcja – to rodzinne historie babci, dziadka, prababci.
Polskie myślenie o wschodzie po 24 lutego 2022
Inwazja Rosji na Ukrainę nie zmieniła historycznych zaszłości polsko-ukraińskich, ale zmieniła ich proporcje. Pytania o Wołyń, o Lwów, o pomniki UPA pozostają – ale w cieniu pytania znacznie bardziej elementarnego: czy ukraińskie państwo przetrwa? Polska, przyjmując dwa miliony uchodźców w niespełna miesiąc, odpowiedziała na to pytanie konkretnym czynem. Ta odpowiedź nie zmienia tego, kim jesteśmy jako naród z własną pamięcią i własnymi krzywdami; pokazuje natomiast, czym potrafimy być, gdy historia staje przed drzwiami sąsiada. „Kraina U” – bez względu na to, jak będziemy ją w przyszłych dekadach nazywać – w marcu 2022 jest naszym sąsiadem walczącym o przetrwanie. Reszta debat poczeka.
