Hieronim Dekutowski „Zapora” (ur. 24 września 1918 w Tarnobrzegu – stracony 7 marca 1949 w więzieniu mokotowskim w Warszawie) to jeden z najwybitniejszych dowódców partyzanckich Polski Podziemnej – major Wojska Polskiego, cichociemny, kawaler Orderu Virtuti Militari. Harcerz i ochotnik wojny obronnej 1939 roku, przez Węgry i Francję dotarł do Anglii, skąd jako cichociemny wrócił na spadochronie do okupowanego kraju. Dowodził oddziałami Armii Krajowej na Lubelszczyźnie, a po wejściu Sowietów nie złożył broni, tworząc jedno z najgroźniejszych dla komunistów zgrupowań poakowskiego podziemia. Jego dwustuosobowy oddział przeprowadził 83 akcje bojowe. Zdradzony i aresztowany, po okrutnym śledztwie został zamordowany strzałem w tył głowy. Dziś mjr Hieronim Dekutowski „Zapora” należy do najświetlniejszych symboli Żołnierzy Wyklętych.
Kim był Hieronim Dekutowski „Zapora”
Hieronim Dekutowski to postać, w której skupiła się cała epopeja polskiego żołnierza XX wieku. Jako dwudziestoletni ochotnik ruszył do walki we wrześniu 1939 roku, przeszedł szlak przez Węgry i Francję, w Anglii wstąpił do elity – cichociemnych, spadochroniarzy Armii Krajowej – i wrócił do kraju, by bić się z Niemcami. Gdy skończyła się jedna okupacja, a zaczęła druga, sowiecka, nie schował munduru do szafy. Uznał, że obowiązek żołnierza trwa nadal.
Dla swoich podkomendnych był „Starym” – choć nie miał jeszcze trzydziestu lat – dowódcą, który łączył brawurę z żelazną dyscypliną i troską o każdego żołnierza. Cechowały go odwaga, szybkość decyzji i ogromne poczucie odpowiedzialności za ludzi. To dzięki tym cechom „Zapora” stał się jednym z najskuteczniejszych i najbardziej cenionych dowódców podziemia na Lubelszczyźnie.
„Wkrótce zyskał opinię wybitnego dowódcy. Cechowała go odwaga, szybkość decyzji, a jednocześnie ostrożność i ogromne poczucie odpowiedzialności za ludzi. (…) Nazywali go »Starym«, choć nie miał jeszcze trzydziestu lat”.– wspomnienie żołnierza oddziału „Zapory” (za: IPN)
Hieronim Dekutowski – kalendarium
- – 24 września 1918 – narodziny w Tarnobrzegu; harcerz i członek Sodalicji Mariańskiej.
- – wrzesień 1939 – ochotnik wojny obronnej; przez Węgry przedostaje się do Francji.
- – 1940–1943 – służba w Polskich Siłach Zbrojnych we Francji i w Anglii.
- – marzec 1943 – zaprzysiężenie jako cichociemny; przyjęcie pseudonimu „Zapora”.
- – 16/17 września 1943 – zrzut do okupowanej Polski (operacja „Neon 1″).
- – styczeń 1944 – szef Kedywu AK w Inspektoracie Lublin–Puławy.
- – 1944–1947 – dowódca ok. 200-osobowego zgrupowania; 83 akcje bojowe.
- – wrzesień 1947 – aresztowanie w Nysie w wyniku zdrady.
- – 15 listopada 1948 – wyrok śmierci dla „Zapory” i jego oficerów.
- – 7 marca 1949 – egzekucja w więzieniu mokotowskim w Warszawie.
- – 2013 – odnalezienie i identyfikacja szczątków na tzw. Łączce.
Harcerz z Tarnobrzega. Wrzesień 1939 i droga na Zachód
Hieronim Dekutowski urodził się 24 września 1918 roku w Tarnobrzegu, w licznej, patriotycznej rodzinie. Już w latach młodzieńczych cechowała go aktywna postawa obywatelska – był harcerzem drużyny imienia Jana Henryka Dąbrowskiego oraz członkiem Sodalicji Mariańskiej. To w harcerstwie i głębokiej wierze ukształtował się jego charakter oraz przekonanie, że Ojczyźnie należy służyć czynem.
Gdy wybuchła wojna, dziewiętnastoletni Hieronim zgłosił się na ochotnika. 17 września 1939 roku, wobec klęski i wejścia Sowietów, przekroczył granicę z Węgrami, gdzie został internowany. Nie zamierzał jednak czekać bezczynnie – uciekł z obozu i przedostał się do Francji, wstępując do odtwarzanego tam Wojska Polskiego. Po upadku Francji został ewakuowany do Wielkiej Brytanii. Tam podjął decyzję, która przesądziła o jego dalszych losach: zgłosił się do służby jako cichociemny.
Cichociemny „Zapora”. Zrzut do okupowanej Polski
Cichociemni to elita Polskich Sił Zbrojnych – żołnierze przeszkoleni w Wielkiej Brytanii do walki w okupowanym kraju, zrzucani na spadochronach za linią frontu. W marcu 1943 roku Hieronim Dekutowski został zaprzysiężony jako żołnierz Armii Krajowej i przyjął pseudonimy „Zapora” oraz „Odra” – używał głównie tego pierwszego. W nocy z 16 na 17 września 1943 roku, w ramach operacji lotniczej „Neon 1″, wraz z innymi cichociemnymi został zrzucony do Polski. Lot z Anglii samolotem Halifax trwał ponad dwanaście godzin.
Początkowo „Zapora” dowodził oddziałem AK w Inspektoracie Zamość, broniąc ludność Zamojszczyzny przed niemieckimi wysiedleniami. W styczniu 1944 roku został szefem Kedywu (Kierownictwa Dywersji) Armii Krajowej w Inspektoracie Lublin–Puławy. Jego dwustuosobowy oddział przeprowadził w sumie 83 akcje bojowe i dywersyjne. Brał udział w akcji „Burza” na Lubelszczyźnie, a następnie bezskutecznie próbował przedrzeć się z pomocą walczącej Warszawie.
Przeciw sowieckiemu okupantowi. Zgrupowanie „Zapory”
Wkroczenie Armii Czerwonej nie przyniosło Polsce wolności. Dla żołnierzy AK oznaczało masowe aresztowania, wywózki na Sybir i katownie UB. „Zapora” nie ujawnił się i nie złożył broni. W odpowiedzi na komunistyczny terror stworzył poakowski oddział samoobrony, liczący – podobnie jak w czasie niemieckiej okupacji – około dwustu ludzi. Jego partyzanci przeprowadzili szereg brawurowych akcji odwetowych przeciwko NKWD, UB, KBW i Milicji Obywatelskiej. Jako najwybitniejszemu dowódcy podporządkowała mu się większość oddziałów Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” na Lubelszczyźnie.
Walce o wolną Ojczyznę „Zapora” poświęcił nawet prywatne szczęście. Świadom, jaki los może go spotkać, rozstał się z ukochaną kobietą, nie chcąc narażać jej na cierpienie.
„Idę do lasu, nie wiem, czy przeżyję, nie możemy być razem”.– Hieronim Dekutowski „Zapora”, słowa skierowane do narzeczonej (za: IPN)
Latem 1945 roku, na rozkaz dowództwa, po ogłoszonej przez komunistów amnestii „Zapora” rozwiązał oddział, a część jego żołnierzy się ujawniła. Sam, uważając amnestię za oszustwo, wraz z kilkoma podkomendnymi próbował przedostać się na Zachód. Pierwsza próba została udaremniona przez UB w Górach Świętokrzyskich; podczas kolejnej grupę zatrzymała czeska bezpieka i przekazała ją w ręce polskich komunistów.
Zdrada, aresztowanie i pokazowy proces
Klęska „Zapory” nie przyszła w otwartej walce, lecz przez zdradę. We wrześniu 1947 roku, wraz z dowódcami pododdziałów swojego zgrupowania, został aresztowany przez komunistyczną bezpiekę w Nysie. Przewieziono ich do aresztu śledczego przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie, gdzie poddano brutalnemu, wielomiesięcznemu śledztwu. Mimo tortur „Zapora” zachował godność i żołnierską postawę.
15 listopada 1948 roku komunistyczny sąd skazał siedmiu „Zaporczyków” na kary śmierci. W obliczu wyroku Dekutowski wraz z towarzyszami podjął w mokotowskim więzieniu desperacką próbę ucieczki, przygotowując podkop – plan został jednak wykryty przez strażników. Los niezłomnego dowódcy był przypieczętowany.
Śmierć 7 marca 1949 roku i odnalezienie szczątków
Hieronim Dekutowski „Zapora” został zamordowany 7 marca 1949 roku w więzieniu mokotowskim przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie, strzałem w tył głowy. Tego samego dnia zginęli jego towarzysze broni – oficerowie zgrupowania. Ciała pomordowanych komuniści pogrzebali potajemnie, ukrywając miejsce pochówku, by pamięć o „Zaporze” zniknęła na zawsze.
Tak się jednak nie stało. Przez długie lata PRL komuniści zakłamywali jego życiorys, lecz na uchodźstwie i w sercach rodaków pamięć trwała. Dopiero w wolnej Polsce, w 2013 roku, zespół Instytutu Pamięci Narodowej odnalazł i zidentyfikował szczątki majora na tzw. Łączce – kwaterze przy murze Cmentarza Wojskowego na Powązkach. Wcześniej, w 2007 roku, prezydent Lech Kaczyński odznaczył go pośmiertnie Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski, a w 2018 roku Narodowy Bank Polski uczcił „Zaporę” srebrną monetą kolekcjonerską z napisem „Zachowali się jak trzeba”.
Hieronim Dekutowski – ciekawostki
- – należał do elity Polskich Sił Zbrojnych – był cichociemnym, zrzuconym na spadochronie do okupowanej Polski.
- – jego dwustuosobowy oddział przeprowadził aż 83 akcje bojowe i dywersyjne.
- – mimo młodego wieku podkomendni nazywali go z szacunkiem „Starym”.
- – w 1939 roku przeszedł szlak przez Węgry i Francję aż do Anglii, by wrócić do walki.
- – podczas kolejnej próby przedostania się na Zachód został wydany przez czeską bezpiekę.
- – w celi śmierci przygotował z towarzyszami podkop, którym chcieli uciec z Mokotowa.
- – jego szczątki odnaleziono na Łączce, a w 2018 roku NBP wyemitował poświęconą mu monetę.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Kim był Hieronim Dekutowski „Zapora”?
To major Wojska Polskiego, cichociemny i dowódca oddziałów Armii Krajowej oraz poakowskiego podziemia na Lubelszczyźnie. Jeden z najwybitniejszych Żołnierzy Wyklętych, zamordowany przez komunistów w 1949 roku.
Kim byli cichociemni?
To żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, przeszkoleni w Wielkiej Brytanii do walki w okupowanym kraju i zrzucani na spadochronach. „Zapora” był jednym z nich – wrócił do Polski we wrześniu 1943 roku.
Jak zginął „Zapora”?
Został zamordowany 7 marca 1949 roku w więzieniu mokotowskim w Warszawie, strzałem w tył głowy, po pokazowym procesie i brutalnym śledztwie.
Ilu żołnierzy liczył oddział „Zapory” i ile przeprowadził akcji?
Zgrupowanie „Zapory” liczyło około dwustu ludzi i przeprowadziło 83 akcje bojowe oraz dywersyjne – zarówno przeciw Niemcom, jak i przeciw sowieckiemu aparatowi terroru.
Gdzie znajduje się grób Hieronima Dekutowskiego?
Jego szczątki odnaleziono w 2013 roku na tzw. Łączce na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, gdzie komuniści potajemnie grzebali zamordowanych więźniów.
Proces „Zaporczyków”, odznaczenia i pamięć
Historia „Zapory” to także historia jego ludzi. Hieronim Dekutowski wraz ze swoimi żołnierzami – „Zaporczykami”: Romanem Grońskim „Żbikiem”, Stanisławem Łukasikiem „Rysiem”, Edmundem Tudrujem „Mundkiem”, Tadeuszem Pelakiem „Junakiem”, Arkadiuszem Wasilewskim „Białym” i Jerzym Miatkowskim „Zawadą” – został ujęty w wyniku aresztowania z września 1947 roku w Nysie. Osadzono ich w więzieniu mokotowskim na Mokotowie w Warszawie. Obrony podjął się mecenas Władysław Siła-Nowicki, sam dawny żołnierz podziemia; żaden komunista nie zdołał jednak złamać postawy oskarżonych. Sąd Wojewódzki w Warszawie skazał mjr. Dekutowskiego i jego oficerów na karę śmierci, a pamięć o „Zaporze” i jego podkomendnych przez dekady była w PRL zakazana.
Zanim „Zapora” trafił do lasu, przeszedł prawdziwą szkołę żołnierską – ukończył Szkołę Podchorążych Piechoty, a we Francji służył w Samodzielnej Brygady Strzelców. Za męstwo hieronim dekutowski został odznaczony między innymi Krzyżem Walecznych; te odznaczenia to świadectwo jego bojowego szlaku. Jego oddziały, wywodzące się z Kedywu Okręgu AK i Inspektoratu Lublin, od lipca 1944 roku brały udział w akcji „Burza” na Lubelszczyźnie, prowadząc dziesiątki akcji bojowych i dywersyjnych. Po rozwiązaniu AK „Zapora” działał w Delegaturze Sił Zbrojnych oraz w Zrzeszeniu WiN, pozostając czołowym dowódcą w regionie lubelskim wokół Lublina. Dziś jego postać bada i przypomina Instytut Pamięci Narodowej, a mjr Dekutowski trwale należy do grona bohaterów, jakimi są Żołnierze Wyklęci.
Pamięć o „Zaporze”
Major Hieronim Dekutowski „Zapora” przebył drogę, która streszcza los najlepszych synów Polski – od harcerza z Tarnobrzega, przez cichociemnego skaczącego nocą nad okupowanym krajem, po niezłomnego dowódcę, który nie złożył broni przed sowieckim okupantem. Odebrano mu życie i próbowano wymazać jego imię, lecz prawda okazała się silniejsza. Dziś „Zapora” wraca do narodowej pamięci jako wzór odwagi, wierności i honoru. Cześć Jego pamięci.
