Teofil Rewoliński (1821–1899) był radomskim lekarzem wojskowym, inspektorem lekarskim i jednym z najwybitniejszych polskich kolekcjonerów drugiej połowy XIX wieku. Zgromadził największy w ówczesnej Polsce zbiór medalików religijnych – ponad półtora tysiąca sztuk – i opisał go w katalogu, który po dziś służy nauce. Obok medycyny i numizmatyki zapisał się jako radomski społecznik: założyciel „Gazety Radomskiej” i orędownik utworzenia miejskiego muzeum. W sieci jego nazwisko bywa zapisywane także bez polskich znaków, jako teofil rewolinski.
Kim był Teofil Rewoliński
Urodził się 14 marca 1821 roku w Rawie Mazowieckiej, jako syn Wojciecha i Magdaleny z Kotlińskich. Naukę rozpoczął w rodzinnym mieście, a kontynuował w Kielcach i Radomiu, gdzie w 1841 roku ukończył gimnazjum. Całe dorosłe życie łączył dwa powołania: zawód lekarza, wykonywany w mundurze i w urzędzie zdrowia publicznego, oraz pasję badacza przeszłości, która z prywatnego hobby wyrosła na dzieło o trwałym znaczeniu dla polskiej numizmatyki.
To właśnie połączenie ścisłego, medycznego umysłu z historyczną wrażliwością sprawiło, że jego zbiory nie były bezładną kolekcją ciekawostek, lecz uporządkowanym archiwum. Rewoliński gromadził medale, medaliony i medaliki po to, by je opisać, sklasyfikować i ocalić od zapomnienia.
Od Rawy Mazowieckiej po Petersburg – nauka i medycyna
Po maturze młody Rewoliński otrzymał rządowe stypendium i wyjechał na studia medyczne do stolicy imperium. W latach 1842–1847 kształcił się w Cesarskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej w Petersburgu, jednej z najlepszych uczelni lekarskich ówczesnej Rosji. Naukę na koszt państwa trzeba było odsłużyć, dlatego po dyplomie młody medyk trafił do wojskowej służby zdrowia.
Zaczynał w szpitalu w Ujazdowie, później pracował w Łowiczu. W 1852 roku uzyskał stopień doktora medycyny – formalne zwieńczenie akademickiej drogi, które otwierało mu urzędnicze awanse w administracji sanitarnej Królestwa Polskiego.
Lekarz wojskowy i inspektor w czasach zaboru
Kariera Rewolińskiego przypadła na trudny czas – Polski nie było na mapie, a jej mieszkańcy służyli w strukturach zaborczych. Jako lekarz armii rosyjskiej wziął udział w dwóch kampaniach: węgierskiej w 1849 roku i tureckiej w 1855 roku. Pole namiotowego szpitala i front dały mu praktykę, jakiej nie zapewniłaby żadna klinika.
Po latach służby polowej przeszedł do administracji zdrowia publicznego. Był inspektorem lekarskim guberni augustowskiej z siedzibą w Suwałkach (1852–1865), a następnie gubernialnym inspektorem lekarskim w Radomiu, od 1865 roku (koniec tej służby źródła datują na przełom lat 1880–1887). W Radomiu dbał o sanitarne oblicze miasta i tępił znachorstwo. Postaci z tamtej epoki nie sposób oceniać miarką dzisiejszej polityki – Rewoliński robił to, co wielu wykształconych Polaków pod zaborem: pracował w dostępnych mu instytucjach, a energię i majątek obracał na sprawy narodowej pamięci.
Pasja kolekcjonera – medale, medaliony i medaliki
Numizmatyka wciągnęła go stopniowo. Zaczął od niewielkiego zbioru monet nabytego po doktorze Freyerze, lecz szybko przekonał się, że kompletowanie dawnych monet przerasta jego środki. Skupił się więc na medalach, które cenił jako pamiątki historyczne wyższej rangi niż pieniądz. Z czasem jego kolekcja medali historycznych polskich – licząca ponad 1300 sztuk, w tym wiele rzadkości – stała się jedną z najpełniejszych w kraju. Zgromadził też ponad 120 medalionów portretowych z wizerunkami królów i wybitnych Polaków, a także liczmany, żetony folwarczne i biżuterię patriotyczną.
Najbliższe sercu były mu jednak medaliki religijne, których zebrał ponad półtora tysiąca – zbiór największy wówczas w Polsce. Sposób, w jaki je zdobywał, opisał barwnie: „W częstych podróżach zwiedzałem jarmarki i odpusty, szukałem medalików u jarmarcznych kramarzy i żebraków gromadnie zbierających się na odpusty (…) nie przepuszczałem i druciarzy przychodzących do nas z Karpat z przyczepionymi do pasów medalikami”. Owocem tej pasji jest katalog medalików religijnych – pierwszy tak obszerny spis tego rodzaju pamiątek w polskiej numizmatyce.
Radomski społecznik – „Gazeta Radomska” i marzenie o muzeum
Rewoliński nie zamykał wiedzy w prywatnym gabinecie. W 1884 roku założył „Gazetę Radomską”, pierwszy trwały dziennik miasta, i sam pisał do periodyków. Systematycznie budował swój warsztat badawczy, gromadząc książki, dokumenty i pieczęcie. Zabiegał też o utworzenie w Radomiu Muzeum Starożytności – pomysł, który doczekał się realizacji dopiero w 1923 roku, ćwierć wieku po jego śmierci, ale wyrósł z ziarna, które on zasiał.
Kalendarium życia i dzieła:
– 14 marca 1821 – narodziny w Rawie Mazowieckiej
– 1841 – ukończenie gimnazjum w Radomiu
– 1842–1847 – studia w Cesarskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej w Petersburgu
– 1849 i 1855 – udział w kampaniach węgierskiej i tureckiej jako lekarz wojskowy
– 1852 – stopień doktora medycyny; początek służby inspektora lekarskiego w Suwałkach
– 1865 – objęcie funkcji gubernialnego inspektora lekarskiego w Radomiu
– 1877 – katalog zbioru numizmatycznego (Radom)
– 1884 – założenie „Gazety Radomskiej”
– 1887 – bogato ilustrowana edycja katalogu medalików religijnych
– 19 maja 1899 – śmierć w Radomiu
Gdzie pochowany jest Teofil Rewoliński?
Teofil Rewoliński zmarł 19 maja 1899 roku w Radomiu. Spoczął na tamtejszym zabytkowym cmentarzu rzymskokatolickim przy ulicy Limanowskiego, w kwaterze 10B. Pamięć o nim przetrwała także w topografii miasta – 29 marca 1985 roku radomska rada nadała jednej z ulic jego imię. Po jego śmierci wielkie zbiory uległy rozproszeniu; zachowane fragmenty spuścizny przechowują dziś między innymi Muzeum Medalierstwa we Wrocławiu oraz Muzeum imienia Jacka Malczewskiego w Radomiu.
Człowiek, który zbierał pamięć
Teofil Rewoliński łączył w sobie cechy, które rzadko chodzą w parze: dyscyplinę lekarza i cierpliwość archiwisty. Nie zostawił po sobie fortuny ani politycznej kariery, lecz coś trwalszego – uporządkowany ślad polskiej pobożności i historii, zapisany w medalach i medalikach. Gdy jego kolekcja rozproszyła się po świecie, pozostał katalog, dzięki któremu tamte przedmioty wciąż można rozpoznać i nazwać. To pomnik skromniejszy niż spiż, a jednak trwały. Owoc jego największej pasji opisujemy w osobnym artykule o katalogu medalików religijnych.
Źródła: A. Szymańska, „Teofil Rewoliński i jego gabinet numizmatyczny”, Muzeum im. J. Malczewskiego w Radomiu; „Jest taka ulica: Teofila Rewolińskiego”, cozadzien.pl; T. Rewoliński, „Katalog religijnych medali…”, Radom 1887 (przedmowa, domena publiczna); B. Czarnecka, opracowanie współczesnej edycji katalogu.
