Święta Anna Samotrzeć to jeden z najpiękniejszych i najstarszych motywów chrześcijańskiej sztuki, przedstawiający świętą Annę, jej córkę Maryję oraz Dzieciątko Jezus w jednym obrazie. Nazwa „Samotrzeć” (dawne „sam trzeci”, z niemieckiego Anna Selbdritt) oznacza „we troje” i podkreśla więź trzech pokoleń Świętej Rodziny. Święta Anna była matką Najświętszej Maryi Panny i babką Jezusa, dlatego czci się ją jako patronkę matek, małżeństw, babć i rodzin. Jej wspomnienie liturgiczne przypada 26 lipca.
Co oznacza „święta Anna Samotrzeć”?
Określenie „Samotrzeć” (spotyka się też formę „Samotrzecia”) nie jest osobnym imieniem, lecz nazwą typu ikonograficznego. Pochodzi od staropolskiego „sam trzeci”, czyli „we troje”, i odpowiada niemieckiemu terminowi Anna Selbdritt. Chodzi o przedstawienie, w którym razem ukazane są trzy postaci: święta Anna, jej córka Maryja (Maria) oraz Dzieciątko Jezus. Taki obraz symbolizuje ciągłość pokoleń i genealogię Chrystusa, ukazując, że Zbawiciel przyszedł na świat w konkretnej, ludzkiej rodzinie. Święta Anna Samotrzeć to więc nie inna święta niż znana wszystkim święta Anna, lecz szczególny, pełen czułości sposób jej przedstawiania w sztuce i pobożności.
Kim była święta Anna?
Święta Anna była, zgodnie z tradycją, matką Najświętszej Maryi Panny i żoną świętego Joachima, a więc babką Jezusa Chrystusa. Jej imię, podobnie jak imię Joachima, nie pojawia się w Ewangeliach kanonicznych. Znamy je z wczesnochrześcijańskiego pisma zwanego Protoewangelią Jakuba, powstałego około połowy II wieku. Należy wyraźnie zaznaczyć, że jest to apokryf, czyli tekst niewchodzący do kanonu Pisma Świętego. Przekaz o Annie i Joachimie, długo bezdzietnym małżeństwie, które w podeszłym wieku doczekało się córki Maryi, Kościół przyjmuje jako pobożną tradycję, a nie jako natchnione świadectwo biblijne. Mimo to kult świętej Anny należy do najstarszych i najbardziej rozpowszechnionych w chrześcijaństwie.
Postać Anny i Joachima łączono w średniowiecznej ikonografii z prawdą o Niepokalanym Poczęciu Maryi. To w domu tej pary, jako dziewica bez zmazy grzechu, miała przyjść na świat przyszła Matka Boża. Dlatego święta Anna, matka Maryi i babka Jezusa, zajęła w pobożności miejsce szczególne, jako korzeń rodowego drzewa, z którego wyrósł Zbawiciel.
Święta Anna Samotrzeć w sztuce
Motyw świętej Anny Samotrzeć fascynował artystów przez całe wieki, zarówno w malarstwie, jak i w rzeźbie. Najsłynniejszym dziełem tego typu jest obraz Leonarda da Vinci ze zbiorów paryskiego Luwru, malowany około 1503–1513 roku. Leonardo ujął Annę, Maryję i Dzieciątko w subtelnej, piramidalnej kompozycji, w której Dziewica z Dzieciątkiem siedzi na kolanach matki, a mały Jezus obejmuje baranka, będącego zapowiedzią Jego męki. Zachował się także przygotowawczy karton z Burlington House, przechowywany dziś w National Gallery w Londynie, ukazujący pokrewną scenę. To arcydzieło renesansu przez wieki wędrowało przez kolekcje królów Francji, a jego konserwacja w Luwrze bywała przedmiotem gorących sporów.
W Polsce zachowały się znakomite przykłady, jak gotycki obraz tablicowy „Święta Anna Samotrzecia ze Strzegomia” w Muzeum Narodowym we Wrocławiu, liczne średniowieczne rzeźby ołtarzowe oraz dzieła wychodzące z kręgu Wita Stwosza. Barok przyniósł kolejne figury i obrazy tego typu, chętnie umieszczane w ołtarzach bocznych. Popularnym wariantem przedstawienia jest scena „świętej Anny uczącej Maryję czytać”, w której matka wprowadza córkę w Pismo, co podkreśla rolę Anny jako wychowawczyni przyszłej Matki Bożej.
Więź rodzinną i błogosławieństwo potomstwa, które uosabia święta Anna, pięknie oddaje mądrość Pisma Świętego:
„Niewiastę dzielną któż znajdzie? Jej wartość przewyższa perły” (Prz 31, 10).
Atrybuty i ikonografia świętej Anny
W sztuce świętą Annę przedstawia się jako dostojną, starszą kobietę w chuście lub welonie na głowie, często w płaszczu i w towarzystwie Maryi i Dzieciątka. Jej najczęstszym atrybutem jest księga, znak mądrości i wychowania w wierze, a także lilia symbolizująca czystość. W typie Samotrzeć Anna zwykle obejmuje lub podtrzymuje córkę i Wnuka, tworząc obraz czułej, wielopokoleniowej rodziny. W rzeźbie gotyckiej i w malarstwie tablicowym kompozycja ta bywa niemal tożsama z wyobrażeniem Trójcy rodzinnej. Ten sposób ukazywania świętej sprawił, że stała się ona ulubioną patronką babć i całych rodzin, a jej wizerunki chętnie umieszczano w domach.
Czego patronką jest święta Anna?
Święta Anna cieszy się bardzo szerokim patronatem. Jest przede wszystkim patronką matek, małżeństw i rodzin, a także kobiet oczekujących potomstwa i rodzących. Ze względu na swoją rolę babki Jezusa czczona jest jako opiekunka babć. Tradycja przyznaje jej również patronat nad wdowami, ubogimi kobietami pracującymi, górnikami, młynarzami i żeglarzami. Wzywana jest w trudnych sprawach rodzinnych, w prośbie o dobrego małżonka oraz o szczęśliwe rozwiązanie. To sprawia, że pozostaje jedną z najbliższych ludziom świętych, obecną w codziennej, domowej pobożności.
Kult świętej Anny w Polsce – Góra Świętej Anny
W Polsce najważniejszym ośrodkiem kultu świętej Anny jest Góra Świętej Anny na Opolszczyźnie, gdzie znajduje się międzynarodowe sanktuarium z cudowną, ukoronowaną figurką świętej. To miejsce pielgrzymek wiernych z Polski, Niemiec i Czech, a jego rangę podkreśliła wizyta świętego Jana Pawła II w 1983 roku. Kult świętej Anny żywy jest jednak w całym kraju, w licznych kościołach pod jej wezwaniem, w kapliczkach i domowych wizerunkach. Imię Anna od wieków należy też do najpopularniejszych imion nadawanych polskim dziewczynkom.
Wspomnienie liturgiczne świętej Anny
Kościół obchodzi wspomnienie świętych Anny i Joachima, rodziców Najświętszej Maryi Panny, wspólnie 26 lipca. Jest to tradycyjnie dzień szczególnej modlitwy w intencji babć i dziadków oraz całych rodzin, a w wielu miejscowościach wiąże się z odpustami i festynami ku czci świętej Anny. Dzień ten dobrze jest przeżyć jako okazję do wdzięczności za dar rodziny i za pokolenia, które przekazały nam wiarę, czego wzorem pozostaje właśnie święta Anna.
Najczęstsze pytania o świętą Annę Samotrzeć
Co to znaczy święta Anna Samotrzeć?
„Samotrzeć” oznacza „we troje” i jest nazwą typu przedstawienia, w którym razem ukazane są trzy postaci: święta Anna, jej córka Maryja i Dzieciątko Jezus. Nazwa pochodzi od staropolskiego „sam trzeci” i odpowiada niemieckiemu Anna Selbdritt. Nie jest to więc inna święta, lecz szczególny sposób ukazywania świętej Anny wraz z Maryją i Jezusem, podkreślający więź trzech pokoleń Świętej Rodziny.
Jakie są atrybuty świętej Anny?
Świętą Annę przedstawia się jako starszą kobietę w welonie lub chuście, najczęściej z księgą, będącą znakiem mądrości i wychowania Maryi w wierze. Bywa też ukazywana z lilią, symbolem czystości. W typie Samotrzeć obejmuje Maryję i Dzieciątko Jezus. Popularnym motywem jest „święta Anna ucząca Maryję czytać”. Te atrybuty podkreślają jej rolę matki, wychowawczyni i opiekunki rodziny.
Co znaczy „samotrzecia”?
„Samotrzecia” to inna forma słowa „samotrzeć”, również oznaczająca „we troje” lub „sama jako trzecia”. Odnosi się do kompozycji, w której święta Anna występuje razem z dwiema innymi osobami: Maryją i Jezusem. Istnieje też pokrewne określenie „święta Anna Samoczwarta”, gdy w przedstawieniu pojawia się dodatkowo matka Anny, święta Emerencja, co daje cztery pokolenia.
Kto namalował obraz „Święta Anna Samotrzecia”?
Najsłynniejszy obraz tego typu namalował Leonardo da Vinci około 1503–1513 roku, a dzieło znajduje się dziś w paryskim Luwrze. Ten renesansowy malarz ujął świętą Annę, Maryję i Dzieciątko w słynnej piramidalnej kompozycji. Zachował się też przygotowawczy karton z Burlington House w National Gallery w Londynie. Motyw podejmowało jednak wielu innych artystów, w tym twórcy polskiej rzeźby gotyckiej, na przykład z kręgu Wita Stwosza.
Ile lat miała święta Anna, gdy urodziła Maryję?
Pismo Święte nie podaje żadnych informacji o wieku świętej Anny ani o narodzinach Maryi, ponieważ pochodzą one z apokryficznej Protoewangelii Jakuba. Tradycja przedstawia Annę i Joachima jako małżeństwo w podeszłym wieku, które przez wiele lat pozostawało bezdzietne i dopiero po długich modlitwach doczekało się córki. Dlatego świętą Annę czci się jako orędowniczkę małżeństw pragnących potomstwa. Konkretny wiek pozostaje jednak nieznany i nie należy do wiarygodnych danych historycznych.
Zobacz też
– Święty Józef – patron Kościoła i ojców rodzin
– Święta Tekla
– Święty Mikołaj z Miry
