Stanisław Srokowski, pisarz i poeta urodzony na Kresach, jako dziecko przeżył grozę ludobójstwa dokonywanego przez ukraińskich nacjonalistów na Polakach. Jego dziadek został zarąbany siekierami, a bliscy spaleni żywcem. Po tomie „Nienawiść” wydawnictwo Fronda opublikowało jego kolejny zbiór opowiadań kresowych, „Strach”, złożony z dwunastu nowel. Magdalena Kowalewska pisze, że to książka wstrząsająca: imiona i nazwiska bohaterów są zmienione, ale opisane historie wydarzyły się naprawdę na Wołyniu i Podolu, a prostota relacji czyni z nich reportaż najlepszego gatunku. Recenzentka zwraca uwagę na opowiadanie „Lekcja anatomii” i scenę „pogrzebu Polski” urządzonego przez nacjonalistów. W lutym 2014 r., gdy każdy dzień na Ukrainie jest pełen niepewności, przekonuje, że aby zrozumieć historię Polski i Ukrainy, trzeba umieć rozmawiać o tej przeszłości i wyciągać z niej wnioski.
„Powoli zamieniałem się z pogodnego, radosnego dziecka w wystraszone zwierzę, które kryje się w ciemnościach i cichutko pojękuje pod łóżkiem, skryte wśród pajęczyn. To nie opowieść z bajki. To realny, konkretny świat” – pisze Stanisław Srokowski w wydanym przez Frondę tomiku opowiadań kresowych „Strach”. To wstrząsająca i przerażająca książka – tak jak potworna była historia Polaków mordowanych z rąk ukraińskich nacjonalistów.
Stanisław Srokowski, którego dziadek został zarąbany siekierami, a bliska mu rodzina palona żywcem, wie, czym jest towarzyszący małemu dziecku strach, wywołany widokiem bestialskich, wręcz demonicznych ludzkich zachowań. „Plątałem się między nogami dorosłych i nasłuchiwałem, coraz bardziej przerażony, słysząc opowieści o tym, jak banderowcy żywcem wrzucają ludzi do studni, jak dzieci spalają w piecach, jak przywiązują mężczyzn do drzew i ćwiczą celne uderzenia siekierą, odcinając głowy, piłami tnąc ciało, odrąbując ręce i nogi” – wspomina pisarz, który chce ostrzec świat przed obłędnym nacjonalizmem.
Dwanaście nowel o ludobójstwie na Kresach
To już kolejny tomik opowiadań Stanisława Srokowskiego. Po wydanej „Nienawiści” przyszedł czas na dwanaście nowel pt. „Strach”. Każde z opowiadań, mimo że podejmuje ten sam temat – bestialstwa i okrucieństwa, jakiego dopuszczały się bandy UPA i OUN na mieszkających na Kresach Polakach – jest wstrząsającym obrazem dramatu, który spotkał naszych rodaków, a zarazem pytaniem o granice człowieczeństwa. Bo jak można zrozumieć zezwierzęcenie człowieka względem drugiego człowieka i bydlęce znęcanie się nad dorosłymi, ale też małymi bezbronnymi dziećmi, np. Janki z opowiadania „Lekcja anatomii” – szczupłej dziewczynki z jasnymi oczami, której to nagie ciało pijani nacjonaliści ukraińscy rozpruwali, wyjmując kolejne ograny i wnętrzności… Autor podkreśla, że imiona i nazwiska oraz pseudonimy osób są dziełem przypadku, ale przedstawione historie wydarzyły się naprawdę. Stanisław Srokowski celowo nie używa prawdziwych danych swoich bohaterów. Jedni boją się jeszcze żyjących bandytów, inni z różnych względów nie chcą ich ujawniać.
W opowiadaniach autora, który cudem ocalał kryjąc się po ciemnych kątach, nie ma przesadnej, działającej na wyobraźnię narracji. Prostota i szczegółowość relacji sprawiają, że mamy do czynienia z najlepszym gatunkiem reportażowym. Bohaterowie, którzy przeżyli gehennę ludobójstwa na Wołyniu i Podolu, są zwykłymi ludźmi. Stanowili dla ukraińskich nacjonalistów przeszkodę tylko dlatego, że byli „Polaczkami”. Czytając opowiadania Stanisława Srokowskiego często niektóre fakty przyprawiają o mdłości. Niekiedy, mimo że dramatyczne historie czyta się jednym tchem, chce odłożyć się tę książkę i powiedzieć dość. Jednak mimo wszystko nie sposób nie dotrwać do końca podczas lektury opowiadań. Bowiem aby zrozumieć historię Polski i Ukrainy, trzeba umieć rozmawiać o tej tragicznej przeszłości i umieć z niej wyciągać wnioski. Nacjonaliści w jednym z opowiadań Srokowskiego urządzili… pogrzeb Polski, zakopując biało-czerwone barwy, jednocześnie gloryfikując czerwono-czarne flagi oraz emblematy OUN i UPA.
Przeczytaj również: Rybcza, wieś cudownie ocalona. Samoobrona na Wołyniu i rzeź w Wiśniowcu
Ostrzeżenie wciąż aktualne
Książka Stanisława Srokowskiego jest ciągle aktualna. Jeśli znajdą się tacy, którzy powiedzą, że ta historia już była i nigdy się nie powtórzy, niech nie będą w błędzie. Zawsze należy umieć wyciągać wnioski z historii, zwłaszcza z tak ogromnego dramatu Polaków, ale też Żydów, Ormian, Czechów i Rosjan mordowanych z rąk ukraińskich nacjonalistów przed siedemdziesięciu laty. Szczególnie teraz, kiedy każdy dzień na Ukrainie jest pełen niepewności i strachu. Jest to innego rodzaju strach. Strach przed uzależnioną od Rosji władzą, przed prowokacją i w końcu przed przelewem krwi, której ostatnio u naszych sąsiadów nie brakuje.
Umiejmy wyciągać wnioski. Opowiadania Stanisława Srokowskiego są ważnym ostrzeżeniem ludzkości przed przekroczeniem granic nacjonalistycznej bezwzględności.
Magdalena Kowalewska
ⓘ Informacja o publikacji
Artykuł Magdaleny Kowalewskiej pt. „„Strach” Srokowskiego – ostrzeżenie dla ludzkości” ukazał się pierwotnie w wydaniu papierowym tygodnika „Nasza Polska” nr 8 (955) z dnia 18 lutego 2014 roku, s. 18. Reprint na portalu naszapolska.pl w ramach digitalizacji archiwum redakcji. Wszelkie prawa do oryginalnego tekstu zastrzeżone – Magdalena Kowalewska / „Nasza Polska”. Zdjęcia: archiwum „Nasza Polska”, skan wydania nr 8 (955)/2014, s. 18.
