Prorok Eliasz to jeden z najpotężniejszych proroków Starego Testamentu, nazwany „prorokiem jak ogień”. Działał w IX wieku przed Chrystusem, w czasach króla Achaba i królowej Izebel, gdy w Izraelu szerzył się kult Baala. Bronił wiary w jedynego Boga, sprowadził ogień z nieba na górze Karmel, a jego życie nie zakończyło się śmiercią, lecz wzięciem do nieba na ognistym rydwanie. Pismo zapowiada jego powrót przed dniem Pańskim, a tradycja łączy go z Henochem, drugim z ludzi zabranych przez Boga żywcem.
Kim był prorok Eliasz?
Eliasz pochodził z Tiszbe w Gileadzie i działał w północnym królestwie Izraela w IX wieku przed Chrystusem. Jego imię, w języku hebrajskim Eliyahu, znaczy „Jahwe jest moim Bogiem”, i było zarazem programem całego jego życia. W czasach, gdy król Achab pod wpływem swojej żony Izebel wprowadzał kult fenickiego bożka Baala, Eliasz stanął samotnie w obronie wiary w jedynego Boga. Księga Syracha oddała jego postać jednym obrazem:
„Następnie powstał Eliasz, prorok jak ogień, a słowo jego płonęło jak pochodnia” (Syr 48, 1).
Prorok Eliasz w Biblii
Dzieje Eliasza opisują Pierwsza i Druga Księga Królewska. Gdy zapowiedział Achabowi wieloletnią suszę jako karę za odstępstwo, sam ukrył się nad potokiem Kerit, gdzie karmiły go kruki (1 Krl 17). Później znalazł schronienie u ubogiej wdowy w Sarepcie, której mąka i oliwa nie wyczerpały się aż do końca suszy, a jej zmarłego syna prorok wskrzesił.
Najsłynniejszym wydarzeniem był pojedynek na górze Karmel (1 Krl 18). Eliasz wezwał proroków Baala, by wraz z nim złożyli ofiarę, a Bóg miał odpowiedzieć ogniem. Kapłani Baala wołali nadaremnie, a gdy modlił się Eliasz, ogień z nieba pochłonął jego ofiarę wraz z ołtarzem. Lud uznał wtedy Boga, a susza się skończyła.
Ścigany przez Izebel, wyczerpany i zniechęcony, Eliasz uciekł na górę Horeb. Tam doświadczył jednej z najgłębszych scen całej Biblii: Bóg objawił mu się nie w gwałtownych żywiołach, lecz w ciszy.
„Gwałtowna wichura rozwalająca góry i druzgocąca skały szła przed Panem; ale Pana nie było w wichurze. A po wichurze trzęsienie ziemi: Pana nie było w trzęsieniu ziemi. Po trzęsieniu ziemi powstał ogień: Pana nie było w ogniu. A po tym ogniu szmer łagodnego powiewu” (1 Krl 19, 11-12).
Na Horebie Bóg polecił mu też namaścić Elizeusza na swojego następcę. Eliasz upomniał jeszcze Achaba po zagarnięciu winnicy Nabota (1 Krl 21), broniąc sprawiedliwości wobec ubogich i pokrzywdzonych.
Wniebowzięcie Eliasza na ognistym rydwanie
Koniec ziemskiej drogi Eliasza jest wyjątkowy w całym Piśmie. Prorok nie umarł. W obecności Elizeusza został uniesiony do nieba w wichrze i ognistym rydwanie, zostawiając uczniowi swój płaszcz jako znak przekazania misji (2 Krl 2). Do tej sceny nawiązuje Księga Syracha:
„Ty, który zostałeś wzięty w wirze ognia, na wozie zaprzężonym w ogniste rumaki” (Syr 48, 9).
Henoch i Eliasz – dwaj zabrani przez Boga
Eliasz nie jest jedynym człowiekiem, którego Pismo opisuje jako zabranego żywcem. Wcześniej żył Henoch, potomek Adama, o którym Księga Rodzaju mówi krótko, lecz przejmująco:
„Żył więc Henoch w przyjaźni z Bogiem, a następnie znikł, bo zabrał go Bóg” (Rdz 5, 24).
List do Hebrajczyków tłumaczy to wiarą Henocha: „Przez wiarę Henoch został uniesiony, aby nie oglądał śmierci” (Hbr 11, 5). Ponieważ obaj, Henoch i Eliasz, odeszli bez śmierci, tradycja chrześcijańska od wieków łączy ich w jednym wątku eschatologicznym.
Zapowiedź powrotu przed dniem Pańskim
Prorok Malachiasz zapowiedział, że przed końcem czasów Bóg ponownie pośle Eliasza:
„Oto Ja poślę wam proroka Eliasza przed nadejściem dnia Pańskiego, dnia wielkiego i strasznego. I skłoni on serca ojców ku synom, a serca synów ku ich ojcom” (Ml 3, 23-24).
Na tej podstawie chrześcijańscy pisarze wczesnego Kościoła utożsamiali Henocha i Eliasza z dwoma świadkami z Apokalipsy, którzy mają wystąpić przed końcem świata, ponieść śmierć i zmartwychwstać (Ap 11, 3-12). Warto jednak zaznaczyć, że jest to tradycja i interpretacja Ojców Kościoła, a nie dogmat: Apokalipsa nie wymienia imion, a Kościół nie rozstrzyga tej kwestii w sposób wiążący.
Eliasz w Nowym Testamencie
Postać Eliasza powraca w Ewangeliach. Podczas Przemienienia Pańskiego na górze ukazał się on obok Mojżesza, rozmawiając z Jezusem (Mt 17, 1-8); Mojżesz reprezentował Prawo, Eliasz proroków. Sam Jezus wskazał, że zapowiedziany powrót Eliasza wypełnił się w osobie Jana Chrzciciela, który przyszedł „w duchu i mocy Eliasza” (Łk 1, 17), by przygotować drogę Panu (Mt 11, 14; Mt 17, 10-13).
Eliasz, góra Karmel i karmelici
Z górą Karmel, miejscem najsłynniejszego cudu Eliasza, związany jest zakon karmelitów. Pierwsi pustelnicy osiedlili się w jej grotach na przełomie XII i XIII wieku, uznając proroka za swojego duchowego ojca i wzór gorliwości o Boga. Do dziś karmelici odwołują się do jego zawołania „Żarliwością rozpaliłem się o chwałę Pana”. Wspomnienie liturgiczne świętego proroka Eliasza przypada 20 lipca. Jest on szczególnie czczony także w Kościele prawosławnym, gdzie jako święty Ilia wiązany jest z burzą, ogniem i deszczem, a jego kult jest żywy między innymi na Podlasiu.
Ikonografia i atrybuty proroka Eliasza
W sztuce sakralnej Eliasz przedstawiany jest jako brodaty, surowy prorok. Jego najczęstsze atrybuty to ognisty rydwan zaprzężony w ogniste rumaki, kruk przynoszący chleb oraz płaszcz przekazany Elizeuszowi. Sztuka wschodnia szczególnie upodobała sobie dwa ujęcia: „Eliasza na pustyni”, zamyślonego proroka karmionego przez kruka, oraz „Wniebowzięcie Eliasza” na płonącym wozie. W obu obraz ognia pozostaje znakiem gorliwości i Bożej mocy, które przenikały całe jego życie.
Czego uczy prorok Eliasz
Eliasz uczy odwagi w wyznawaniu wiary nawet wtedy, gdy stoi się samotnie przeciw większości. Uczy też, że Boga spotyka się nie tyle w spektakularnych znakach, ile w ciszy serca, w „szmerze łagodnego powiewu”. Jego postać łączy dwa oblicza: proroka ognia, który sprowadza sąd, i człowieka zmęczonego, który pod drzewem prosi o śmierć, a Bóg posyła mu anioła z chlebem. To jeden z najbardziej ludzkich portretów świętości w całej Biblii.
Najczęstsze pytania o proroka Eliasza
Co zrobił prorok Eliasz?
Prorok Eliasz bronił wiary w jedynego Boga w czasach króla Achaba i królowej Izebel. Zapowiedział wieloletnią suszę, był karmiony przez kruki, rozmnożył mąkę i oliwę ubogiej wdowie z Sarepty i wskrzesił jej syna. Na górze Karmel sprowadził ogień z nieba, pokonując proroków Baala. Na Horebie doświadczył obecności Boga w ciszy i namaścił Elizeusza. Na końcu został wzięty do nieba na ognistym rydwanie.
Czy prorok Eliasz umarł?
Według Biblii Eliasz nie umarł zwyczajną śmiercią. Druga Księga Królewska opisuje, że został uniesiony do nieba w wichrze i ognistym rydwanie, w obecności swojego ucznia Elizeusza (2 Krl 2). Podobnie wcześniej Bóg zabrał Henocha, „aby nie oglądał śmierci” (Hbr 11, 5). Właśnie dlatego obaj bohaterowie wiązani są w tradycji chrześcijańskiej z zapowiedzią powrotu przed końcem czasów.
Jaki był największy cud Eliasza?
Za największy cud Eliasza uważa się ofiarę na górze Karmel. Gdy prorocy Baala daremnie wzywali swojego bożka, Eliasz polał swoją ofiarę wodą i zaczął się modlić, a wtedy ogień z nieba pochłonął ofiarę, drewno, a nawet kamienie ołtarza (1 Krl 18). Cud ten sprawił, że lud Izraela na powrót uznał jedynego Boga, a wkrótce potem zakończyła się długotrwała susza.
Kim była kobieta towarzysząca Eliaszowi?
Chodzi o ubogą wdowę z Sarepty, u której Eliasz znalazł schronienie podczas suszy. Choć miała już tylko garść mąki i odrobinę oliwy, podzieliła się z prorokiem, a jej zapasy cudownie nie wyczerpały się aż do końca suszy. Gdy jej syn zmarł, Eliasz wyprosił u Boga jego wskrzeszenie (1 Krl 17). Historia ta stała się obrazem wiary i gościnności wynagrodzonej przez Boga.
Kim są Henoch i Eliasz w tradycji o końcu świata?
Henoch i Eliasz to jedyni ludzie, o których Biblia mówi, że zostali zabrani przez Boga bez śmierci. Z tego powodu wczesnochrześcijańscy pisarze utożsamiali ich z dwoma świadkami z Apokalipsy (Ap 11), którzy mają wystąpić przed końcem świata. Jest to jednak interpretacja i tradycja Ojców Kościoła, a nie prawda wiary: Apokalipsa nie podaje ich imion, a Kościół nie rozstrzyga tej kwestii w sposób wiążący.
Czy Jan Chrzciciel to Eliasz?
Jan Chrzciciel nie jest Eliaszem w sensie dosłownym, lecz wypełnieniem zapowiedzi o jego powrocie. Ewangelia mówi, że przyszedł „w duchu i mocy Eliasza” (Łk 1, 17), a sam Jezus nazwał go „Eliaszem, który miał przyjść” (Mt 11, 14). Jan, podobnie jak Eliasz, wzywał do nawrócenia i przygotowywał lud na przyjście Pana. To duchowe podobieństwo posłania, a nie ponowne narodziny tej samej osoby.
Kiedy jest wspomnienie proroka Eliasza?
Wspomnienie liturgiczne świętego proroka Eliasza przypada 20 lipca. Tego dnia czci go szczególnie zakon karmelitów, który uznaje proroka za swojego duchowego ojca. Dzień ten jest też ważnym świętem w Kościele prawosławnym, gdzie Eliasz, wspominany jako święty Ilia, cieszy się wielką czcią i wiązany jest z żywiołami burzy, ognia i deszczu.
