Karmelitanki w Oświęcimiu, krzyż papieski na żwirowisku i aresztowanie Kazimierza Świtonia to tylko niektóre etapy sporu o miejsce pamięci, który trwa od ponad ćwierć wieku. Pod koniec stycznia 2014 r., w 69. rocznicę wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau, do Polski przyjechała połowa posłów izraelskiego Knesetu, a w Krakowie odbyło się wyjazdowe posiedzenie izraelskiego parlamentu. Z tej okazji Paweł Siergiejczyk zestawił kronikę wydarzeń od 1987 r.: deklarację genewską podpisaną m.in. przez ks. Stanisława Musiała, atak rabina Aviego Weissa na klasztor, przeniesienie sióstr na prośbę Jana Pawła II, sprawę centrum handlowego „Maja”, usunięcie krzyży na podstawie ustawy o ochronie terenów byłych hitlerowskich obozów zagłady z 1999 r. i powołanie Fundacji Auschwitz-Birkenau. Kronika pokazuje, jak zmieniała się postawa polskich władz wobec tego miejsca i kto podejmował kluczowe decyzje.
Przyjazd do Polski połowy członków Knesetu był głównym punktem obchodów 69. rocznicy wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau, która od kilku lat funkcjonuje jako Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Obrady izraelskiego parlamentu na polskiej ziemi to kolejny przejaw traktowania obozu oświęcimskiego jako terytorium de facto przynależnego Izraelowi i diasporze żydowskiej. Dlatego warto przypomnieć, jak postępował proces zawłaszczania Oświęcimia przez środowiska żydowskie i jak rosła uległość polskich elit wobec tych środowisk.
Klasztor karmelitanek w Oświęcimiu 1987-1993
Luty 1987 r. – w deklaracji przyjętej podczas spotkania przedstawicieli środowisk żydowskich i katolickich w Genewie strona katolicka zobowiązała się do wybudowania w ciągu 24 miesięcy, poza terenem byłego obozu w Oświęcimiu, Centrum Informacji, Wychowania, Spotkań i Modlitwy, w którym miał znaleźć miejsce klasztor karmelitanek bosych, istniejący na terenie obozu od 1984 r. Deklarację genewską podpisał m.in. sekretarz Komisji Episkopatu Polski ds. Dialogu z Judaizmem ks. Stanisław Musiał.
Lipiec 1989 r. – rabin Avi Weiss z Nowego Jorku wraz z ośmioma innymi osobami zaatakował klasztor karmelitanek w Oświęcimiu w proteście przeciwko ich modlitwom za dusze zmarłych Żydów i obecności krzyża na terenie byłego obozu koncentracyjnego.
Kwiecień 1993 r. – w związku z groźbą bojkotu obchodów 50. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim przez środowiska żydowskie papież Jan Paweł II w liście poprosił siostry karmelitanki o przeniesienie się do nowej siedziby na terenie Oświęcimia. Po wydaniu rozporządzenia przez watykańską Kongregację ds. Zakonnych w lipcu 1993 r. siostry karmelitanki przeniosły się do nowej siedziby.
Kwiecień 1996 r. – grupa nacjonalistów pod wodzą Bolesława Tejkowskiego zorganizowała legalną manifestację na terenie byłego obozu w Oświęcimiu. Wywołało to protesty środowisk żydowskich w wielu krajach. Rząd Włodzimierza Cimoszewicza wydał oświadczenie, w którym wyraził „głęboką dezaprobatę dla naruszania powagi miejsca” oraz potępił „hasła i działania noszące cechy rasizmu, antysemityzmu i nietolerancji”.
Kwiecień 1996 r. – po protestach środowisk żydowskich wojewoda bielski Marek Trombski wydał decyzję o wstrzymaniu budowy przez spółkę „Maja” centrum handlowego koło obozu w Oświęcimiu. We wrześniu 1997 r. prezes spółki Janusz Marszałek otrzymał od wojewody 169 tys. zł odszkodowania za unieważnienie zgody władz miasta na tę budowę, a w 2002 r. wygrał pierwsze wybory na prezydenta Oświęcimia i sprawował urząd do 2010 r.
Październik 1996 r. – rząd Cimoszewicza przyjął „Oświęcimski strategiczny program rządowy”, zakładający m.in. „uporządkowanie i zagospodarowanie strefy ochronnej wokół Państwowego Muzeum Oświęcim-Brzezinka”. W programie zapisano, że „prace związane z modernizacją i remontem adaptacyjnym obiektów kubaturowych prowadzone powinny być wg zaleceń Prezydium Międzynarodowej Rady przy Państwowym Muzeum z dnia 30 kwietnia 1996 r.”. Prezydium postulowało wstrzymanie budowy centrum handlowego przez spółkę „Maja”, wykup tego terenu przez skarb państwa oraz jego adaptację dla potrzeb Muzeum z przeznaczeniem na kompleksowe centrum obsługi turystów.
Kwiecień 1998 r. – w oświęcimskim „Marszu Żywych” wziął udział premier Izraela Benjamin Netanjahu.
Czerwiec 1998 r. – wiceprzewodniczący Światowego Kongresu Żydów Kalman Sultanik zażądał usunięcia krzyża papieskiego ze żwirowiska, gdyż „w Oświęcimiu nie ma miejsca ani dla krzyża, ani dla gwiazdy Dawida, ani dla kościoła, ani dla synagogi”. Równocześnie wyraził pogląd, że „Oświęcim i Brzezinka powinny być eksterytorialnym obszarem, zarządzanym przez komisję złożoną z przedstawicieli UNESCO, polskiego rządu i organizacji żydowskich”.
Krzyże na żwirowisku i Kazimierz Świtoń
Sierpień 1998 r. – na żwirowisku w Oświęcimiu pojawiły się pierwsze krzyże, ustawiane na apel Kazimierza Świtonia. Padły też głosy hierarchów Kościoła, w tym prymasa Józefa Glempa, nawołujące do powstrzymania się przed stawianiem kolejnych krzyży, a w końcu Rada Stała Episkopatu Polski zaapelowała o usunięcie ze żwirowiska wszystkich krzyży oprócz papieskiego i przeniesienie ich „w odpowiednie miejsce”. Urząd Rejonowy w Oświęcimiu w imieniu władz państwowych wypowiedział Stowarzyszeniu Ofiar Wojny umowę dzierżawną terenu, na którym stał krzyż papieski.
Przeczytaj również: Niemieccy historycy o „polskich obozach śmierci”
Maj 1999 r. – dzięki szybko uchwalonej przez Sejm i natychmiast podpisanej przez prezydenta ustawie o ochronie terenów byłych hitlerowskich obozów zagłady władze lokalne usunęły ponad 300 krzyży (oprócz papieskiego) ze żwirowiska w Oświęcimiu. Aresztowano też Kazimierza Świtonia.
Oświęcim w polityce państwa 2000-2010
Styczeń 2000 r. – prezydent Aleksander Kwaśniewski uczestniczył w obchodach 55. rocznicy wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau, gdzie mówił głównie o zagładzie Żydów.
Styczeń 2005 r. – z udziałem prezydentów Polski – Aleksandra Kwaśniewskiego, Rosji – Władimira Putina i Izraela – Mosze Kacawa odbyły się obchody 60. rocznicy wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau. Byli więźniowie obozu – m.in. Władysław Bartoszewski i Simone Veil – podpisali „Kartę Międzynarodowego Centrum Nauczania o Auschwitz i Holocauście”.
Maj 2005 r. – w „Marszu Żywych” wzięli udział premierzy Izraela – Ariel Sharon, Węgier – Ferenc Gyurcsány i Polski – Marek Belka.
Czerwiec 2009 r. – w Kancelarii Premiera Donalda Tuska odbyło się pierwsze posiedzenie Rady Fundacji Auschwitz-Birkenau pod przewodnictwem ministra Władysława Bartoszewskiego. W skład Rady weszli m.in. przewodniczący Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich Piotr Kadlcik, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego Eleonora Bergman, dyrektor Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku Paweł Machcewicz, ambasador Agnieszka Magdziak-Miszewska, redaktor naczelny miesięcznika „Więź” Zbigniew Nosowski, prezes banku BPH Józef Wancer, abp Józef Życiński, premier Nadrenii-Północnej Westfalii Jürgen Rüttgers, Henryk Flug z Izraela, Serge Klarsfeld z Francji oraz wiceprezydent Światowego Kongresu Żydów Kalman Sultanik. Zadaniem Fundacji miało być zgromadzenie 120 mln euro na fundusz, z którego zyski pozwolą na „zachowanie zagrożonych upływem czasu” pozostałości obozu Auschwitz. W ciągu dwóch lat udało się uzyskać deklaracje wpłat na ok. 85 mln euro – głównie od rządów Niemiec (60 mln), USA (15 mln) i Austrii (6 mln).
Grudzień 2009 r. – z terenu byłego obozu Auschwitz-Birkenau skradziono tablicę z napisem „Arbeit macht frei”. Przebywający na szczycie klimatycznym w Kopenhadze premier Tusk rozmawiał o tym z prezydentem Izraela Szymonem Peresem, którego zapewnił, że sprawa zostanie szybko wyjaśniona. Po kilku dniach tablica została odzyskana przez policję, a sprawcy kradzieży ujęci.
Styczeń 2010 r. – odbyły się uroczystości z okazji 65. rocznicy wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau. Wzięli w nich udział m.in. prezydent Lech Kaczyński, premier Donald Tusk, szef Parlamentu Europejskiego Jerzy Buzek, premier Izraela Benjamin Netanjahu i reprezentujący Rosję minister edukacji Andriej Fursenko. Szefowie rządów poinformowali, że Polska i Izrael postanowiły „podwyższyć swoje stosunki państwowe do poziomu konsultacji międzyrządowych”. Premier Tusk powiedział: „Tak, jak to jest między przyjaciółmi, potrzebowaliśmy kilka chwil, żeby potwierdzić naszą wspólną intencję o wyniesieniu relacji polsko-izraelskich na poziom typowy dla najbardziej zaprzyjaźnionych i współpracujących państw”.
Opr. Paweł Siergiejczyk
ⓘ Informacja o publikacji
Artykuł Pawła Siergiejczyka pt. „Kronika zawłaszczania Oświęcimia” ukazał się pierwotnie w wydaniu papierowym tygodnika „Nasza Polska” nr 6 (953) z dnia 4 lutego 2014 roku, s. 8 (zapowiedź na s. 1). Reprint na portalu naszapolska.pl w ramach digitalizacji archiwum redakcji. Wszelkie prawa do oryginalnego tekstu zastrzeżone – Paweł Siergiejczyk / „Nasza Polska”. Zdjęcia: archiwum „Nasza Polska”, skan wydania nr 6 (953)/2014, s. 8 (zapowiedź na s. 1).
