Święta Dymfna to irlandzka dziewica i męczennica z VII wieku, córka pogańskiego króla, zabita przez własnego ojca w belgijskim Geel i czczona w Kościele katolickim jako patronka osób chorych psychicznie i nerwowo. Jej życiorys spisano dopiero około 1247 roku, ponad sześćset lat po śmierci, na polecenie biskupa Cambrai. Wokół jej grobu wyrósł natomiast fakt całkowicie sprawdzalny: miasto, które od pięciuset lat przyjmuje chorych psychicznie do zwykłych domów.
Kim była święta Dymfna
Dymfna, w zapisie łacińskim i angielskim Dymphna, żyła w VII wieku w Irlandii. Ojciec, wymieniany w żywocie pod imieniem Damon, był pogańskim królem jednego z irlandzkich terytoriów; matka była chrześcijanką i to ona doprowadziła do chrztu córki. Dymfna złożyła prywatny ślub czystości u kapłana Gereberna, swojego spowiednika, jeszcze jako kilkunastoletnia dziewczyna.
Przełomem była śmierć matki. Według żywotu król popadł po niej w stan, który średniowieczny autor opisuje jako obłąkanie, a doradcy podsunęli mu myśl o poślubieniu córki, uderzająco podobnej do zmarłej żony. To żądanie ojca uruchamia całą resztę tej historii i z niego wyrasta późniejszy patronat świętej. Dla wielu osób pierwszym kontaktem z jej postacią jest zresztą nie życiorys, lecz modlitwa do św. Dymfny odmawiana w czasie choroby.
Ucieczka do Geel i śmierć z ręki ojca
Za radą Gereberna Dymfna uciekła z Irlandii. Grupa uciekinierów dotarła przez Antwerpię do Brabancji i zatrzymała się w osadzie Geel, gdzie żyli w pustelniczym odosobnieniu przy kaplicy. Król wytropił ich, a gdy córka odmówiła powrotu, kazał zabić kapłana, a ją samą ściął mieczem. Miała wtedy około piętnastu lat, a wydarzenie datuje się orientacyjnie na około 620 rok.
Ciała pochowano na miejscu, a żywot z XIII wieku wiąże początek kultu z odnalezieniem tam później dwóch kamiennych sarkofagów. Relikwie Gereberna trafiły później do Xanten w Nadrenii, relikwie Dymfny pozostały w Geel i spoczywają w srebrnym relikwiarzu w tamtejszym kościele pod jej wezwaniem. Kult rozwinął się na długo przed powstaniem nowożytnej procedury kanonizacyjnej, dlatego nie ma daty formalnego procesu ani dokumentu kanonizacyjnego, do którego można by odesłać.
Skąd w ogóle wiemy o Dymfnie
To pytanie rzadko pada, a jest kluczowe dla oceny całej opowieści. Żywot świętej spisał kanonik z Cambrai około 1247 roku, na polecenie Guiarda z Laon, biskupa tej diecezji w latach 1238-1248. Autor sam zaznacza, że korzystał z miejscowej tradycji ustnej, bo starszych zapisów nie miał. Dzieli go od opisywanych wydarzeń ponad sześć wieków.
Historycy traktują więc szczegóły biografii jako materiał hagiograficzny, nie kronikarski: imiona, wiek i przebieg ucieczki mogą być późniejszą rekonstrukcją. Sprawdzalne jest natomiast to, co dzieje się od XIII wieku w samym Geel, i właśnie ta część historii przetrwała próbę dokumentów.
Geel – miasto, które przyjmuje chorych do domów
Do grobu w Geel zaczęły ściągać pielgrzymki z osobami chorującymi psychicznie. Kościół św. Dymfny wzniesiono w 1349 roku, a około 1480 roku ruch pielgrzymkowy był już tak duży, że przykościelne pomieszczenia dla chorych trzeba było rozbudować. Gdy zabrakło w nich miejsca, chorych zaczęli przyjmować pod dach zwykli mieszkańcy miasteczka.
Z tego wyrósł system rodzinnej opieki nad chorymi psychicznie, który działa nieprzerwanie od ponad pięciuset lat. Podopiecznych nie nazywa się w Geel pacjentami, tylko gośćmi, i mieszkają oni w domach rodzin, pracują, jedzą przy wspólnym stole. W szczytowym okresie, w latach trzydziestych XX wieku, w mieście przebywało ponad cztery tysiące takich gości. Model z Geel jest do dziś przywoływany w psychiatrii środowiskowej jako najstarszy działający przykład opieki poza szpitalem.
Czego patronką jest święta Dymfna
Zakres patronatu wynika wprost z okoliczności jej śmierci i z tego, kto przychodził do jej grobu.
- osoby chore psychicznie i nerwowo, w tym zmagające się z depresją, nerwicą, lękami i bezsennością
- chorzy na padaczkę, którą dawniej zaliczano do chorób umysłu
- ofiary przemocy domowej, kazirodztwa i przemocy seksualnej
- uciekinierzy oraz osoby zmuszone do opuszczenia domu
- psychiatrzy, psychoterapeuci i opiekunowie osób chorujących
W Polsce pytanie „kto jest patronem depresji” prowadzi najczęściej właśnie do niej, choć w intencjach osób w kryzysie psychicznym wzywa się też św. Benedykta Józefa Labre’a i bł. Karola Houbena. Kult Dymfny rozwinął się w polskich parafiach dopiero w ostatnich dwóch dekadach, wraz z modlitewnikami i grupami modlitwy za chorujących psychicznie.
Świadectwa i relacje o uzdrowieniach
Najstarsze relacje z Geel mówią o pielgrzymach z umysłowo chorymi, którzy przybywali do grobu męczennicy i wracali do domu zdrowi. To one dały początek wielkiemu przytułkowi przy kościele, a potem całemu systemowi opieki. Świadectwa późniejsze, także polskie, mają charakter prywatny: opowiadają o wyciszeniu lęku, powrocie snu, odzyskaniu zdolności do pracy, o nawróceniu po latach choroby. Żadne z nich nie przeszło procesu kanonicznego, więc Kościół nie mówi o nich jako o cudach.
Ten sam wzorzec powtarza się w materiałach sanktuarium w Massillon: prośby dotyczą depresji, nerwicy, epilepsji i uzależnień, a odpowiedzi opisywane są jako stopniowa poprawa, nie nagła zmiana. Duszpasterze pracujący z chorującymi psychicznie mówią wprost, że modlitwa idzie u nich równolegle z leczeniem, a nie zamiast niego.
Ikonografia i atrybuty
Przedstawia się ją jako bardzo młodą kobietę, często piętnastoletnią, w koronie odsyłającej do królewskiego pochodzenia. Stałe atrybuty to miecz, narzędzie jej śmierci, oraz lilia jako znak dziewictwa. Na części wizerunków u jej stóp leży skuty łańcuchem diabeł, co w dawnym języku obrazu oznaczało chorobę psychiczną i opętanie traktowane wspólnie. Bywa też ukazywana z księgą albo z klęczącym u jej stóp chorym.
Wspomnienie liturgiczne – 15 czy 30 maja
Polskie kalendarze i parafialne materiały podają 15 maja i tego dnia odprawiane są u nas Msze w intencji chorujących psychicznie. Martyrologium Rzymskie wymienia ją natomiast pod datą 30 maja. Źródła podają rozbieżne dni, a w samej Belgii uroczystości w Geel są związane z majową procesją, nie z jedną sztywną datą.
Poza Geel największym ośrodkiem kultu jest sanktuarium narodowe w Massillon w stanie Ohio w Stanach Zjednoczonych, odbudowane i ponownie otwarte w grudniu 2016 roku po pożarze z 2015 roku. W Irlandii jej imię nosi między innymi szkoła specjalna w Ballinie w hrabstwie Mayo.
Najczęstsze pytania
Czego patronką jest Dymfna?
Osób chorych psychicznie i nerwowo, cierpiących na depresję, lęki i bezsenność, chorych na padaczkę, ofiar przemocy domowej i kazirodztwa oraz uciekinierów. Patronatem obejmuje też psychiatrów, terapeutów i opiekunów osób chorujących.
Kto jest patronem depresji?
W Kościele katolickim najczęściej wskazuje się św. Dymfnę, patronkę chorych psychicznie i nerwowo. W intencjach osób w kryzysie psychicznym wzywa się także św. Benedykta Józefa Labre’a oraz bł. Karola Houbena.
Jakiego cudu dokonała św. Dymfna?
Nie ma jednego cudu uznanego w procesie kanonicznym, bo jej kult jest starszy niż nowożytna procedura kanonizacyjna. Średniowieczne relacje z Geel mówią o odzyskiwaniu zdrowia przez pielgrzymów przywożonych do jej grobu, a późniejsze świadectwa mają charakter prywatny.
Kiedy obchodzony jest dzień świętej Dymfny?
W Polsce 15 maja i tę datę podają parafialne kalendarze. Martyrologium Rzymskie umieszcza jej wspomnienie 30 maja, więc źródła podają rozbieżne dni.
Gdzie znajdują się relikwie świętej Dymfny?
W kościele pod jej wezwaniem w Geel w Belgii, w srebrnym relikwiarzu. Relikwie towarzyszącego jej kapłana Gereberna trafiły do Xanten w Nadrenii, a cząstki relikwii Dymfny są rozproszone po sanktuariach w Europie i w Stanach Zjednoczonych.
Czy historia świętej Dymfny jest potwierdzona historycznie?
Nie w pełni. Żywot spisał kanonik z Cambrai około 1247 roku na polecenie biskupa Guiarda z Laon, korzystając z miejscowej tradycji ustnej, ponad sześćset lat po opisywanych wydarzeniach. Udokumentowany jest natomiast kult w Geel i wyrosły z niego system opieki nad chorymi.
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.
