Katalog medalików religijnych to dzieło, które radomski lekarz Teofil Rewoliński (1821–1899) wydał w 1887 roku, opisując ponad półtora tysiąca medali i medalików ze wszystkich krajów dawnej Rzeczypospolitej. Był to pierwszy tak pełny spis medalików religijnych w polskiej numizmatyce – do dziś bywa jedynym źródłem wiedzy o egzemplarzach, które nie przetrwały. Publikacja łączy opisy, noty historyczne i tablice rycin, a stworzona przez autora typologia obowiązuje w nauce po dziś.
Wierny skan wydania z 1887 r. wraz z tablicami rycin.
Czym jest katalog medalików religijnych Rewolińskiego
Pełny tytuł z karty tytułowej brzmi „Katalog religijnych medali odnoszących się do Kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, zbioru Dr. med. T. Rewolińskiego w Radomiu”. Dzieło ukazywało się w częściach od końca lat siedemdziesiątych XIX wieku, a bogato ilustrowana całość wyszła w Radomiu w 1887 roku. Autor zebrał w nim ponad 1500 sztuk medali i medalików kościelnych, opatrzył je notami historycznymi i dołączył tablice rycin, odbite w krakowskiej litografii A. Pruszyńskiego.
Rewoliński traktował te przedmioty nie jako ozdoby, lecz jako okruchy pamięci – świadectwa pobożności ludu przywiązanego do wiary ojców i rodzinnego kraju. Sam pisał, że medale i medaliki religijne zasługują, „aby je zaliczyć do numizmatów polskich”, tym bardziej że coraz rzadziej można je było napotkać, a ich wybijanie w niektórych prowincjach zaboru ograniczono, a nawet zakazano. W ten sposób spis medalików religijnych stał się zarazem aktem ich ocalenia.
Autorem katalogu jest Teofil Rewoliński – lekarz wojskowy, inspektor lekarski i kolekcjoner z Radomia. Jego życiu i pozostałym zbiorom poświęcamy osobny artykuł: Teofil Rewoliński – lekarz, który ocalił od zapomnienia polskie medaliki.
Skąd wziął się pomysł spisania medalików religijnych
Zanim Rewoliński zajął się tym tematem, medalikom religijnym poświęcano zaledwie margines. Fryderyk Bentkowski i Edward Raczyński w swoich dziełach o medalach polskich opisali kilkanaście medali religijnych, w większości bitych na pamiątkę koronacji cudownych obrazów Najświętszej Maryi Panny. Tymoteusz Lipiński w monografii o koronacjach obrazów Matki Boskiej zamieścił opis z rycinami dwudziestu jeden medali bitych na te uroczystości. Późniejsi zbieracze dodali do tego działu, obok tak zwanych koronatek, także medaliki jubileuszowe, odpustowe, misyjne i konsekracyjne.
Rozproszenie tych pamiątek po prywatnych gabinetach dobrze widać w liczbach, które zestawił sam autor. W katalogu Mikockiego w Wiedniu było ich trzydzieści sześć, w zbiorze Zelta w Warszawie około stu, hrabia Emeryk Czapski opisał siedemdziesiąt sześć medali i medalików kościelnych oraz patriotyczno-religijnych i dołączył trzydzieści rycin dotąd nigdzie nieopisanych. W kolekcji hrabiny Starzyńskiej w Dreźnie Rewoliński naliczył około dwustu pięćdziesięciu medali religijnych, tyleż u biskupa Stupnickiego w Przemyślu, a pan Ryszard w Krakowie miał ich przeszło siedemset. Na tym tle jego własny zbiór – ponad półtora tysiąca sztuk – był największy w kraju.
Sposób, w jaki autor gromadził materiał, oddaje jeden z najbarwniejszych fragmentów przedmowy. „W częstych podróżach zwiedzałem jarmarki i odpusty, szukałem medalików u jarmarcznych kramarzy i żebraków gromadnie zbierających się na odpusty, a przy corocznej rewizji z urzędu rekrutów zwracałem uwagę na każdy zawieszony na piersiach rekruta medalik, nie przepuszczałem i druciarzy przychodzących do nas z Karpat z przyczepionymi do pasów medalikami” – wspominał. Część najcenniejszych koronatek i medali kanonizacyjnych odnalazł we Włoszech, przede wszystkim w Rzymie, gdzie takie pamiątki najpierw i najwspanialej odbijano.
Jak zbudowany jest katalog medalików religijnych
Dział religijny wyrósł z większego przedsięwzięcia. Wcześniejszy „Katalog zbioru numizmatycznego obejmującego najpełniejszą kolekcję medali polskich lub z historią polską styczność mających” (Radom 1877) składał się z trzech części: pierwsza obejmowała medale od panowania Zygmunta Starego po czasy autorowi współczesne, druga – medale i żetony znakomitych Polaków oraz medaliony portretowe, trzecia zaś medale koronacyjne, obrazów Matki Boskiej w krajach dawnej Polski, kościelne dawne i nowoczesne oraz polityczno-religijne. To właśnie ostatnią część kilkakrotnie uzupełniano i znacznie poszerzano, aż wydano ją osobno jako katalog medalików religijnych, którego edycje oglądamy dziś.
Wewnątrz katalog porządkuje medaliki tematycznie: od koronatek i wizerunków Matki Boskiej w Jej cudownych obrazach, przez medaliki poszczególnych świętych, po pamiątki konsekracji kościołów i medale polityczno-religijne. Każdy wpis podaje opis strony głównej i strony odwrotnej, napisy w otoku, kształt i wymiary w milimetrach oraz odniesienie do ryciny na tablicy. Jak zauważa współczesne opracowanie katalogu autorstwa Barbary Czarneckiej, ta typologia i podział na grupy tematyczne stworzone przez Rewolińskiego są w pełni aktualne do dziś.
Przykładowe medaliki z katalogu
Najlepiej pokazać zawartość katalogu na kilku konkretnych rycinach. Poniższe medaliki należą do najpopularniejszych typów dewocyjnych – te same wezwania po dziś budzą zainteresowanie zbieraczy i wiernych.
Medalik Matki Boskiej Częstochowskiej
Częstochowskie wizerunki zajmują w katalogu miejsce szczególne – Rewoliński opisał dziesiątki ich odmian. Na rycinie widać popiersie Bogarodzicy z Dzieciątkiem w typie jasnogórskim, w koronach i aureoli, z napisem w otoku SANCTA MARIA CZĘSTOCHOWSKA. W jednym z opisów autor notuje o pokrewnym medaliku: „M. Boska w sukni haftowanéj do dolnego brzegu, głowy otoczone aureolą, w koronach, które podtrzymują aniołki”. Kult jasnogórski od wieków porządkował polską pobożność, a medaliki częstochowskie były jego najczęstszym, noszonym przy sercu znakiem.
Rycina: tablica VII, rycina 265 (katalog Rewolińskiego, Radom 1887).
Medalik świętego Benedykta
To jeden z najbardziej rozpoznawalnych medalików świata katolickiego – do dziś należy do najczęściej poszukiwanych. Rewoliński opisuje go dokładnie: „Ś-ty w całéj postaci w zakonnem ubraniu z krucyfixem w ręku, u nóg jego infuła i ptak, napis w otoku: CRUX. S. P. BENEDICTI”. Rewers to słynny krzyż jubileuszowy – „w owalu perełkowatym liście łukowate tworzące krzyż, między niemi litery pojedyńcze, i w otoku także litery”. Litery te (C S P B, C S S M L, N D S M D) skrywają łacińskie wezwania modlitwy egzorcyzmu. Autor przypomina przy tym, że święty Benedykt, patriarcha mnichów Zachodu, urodził się około 480 roku w Nursji, a założona przez niego reguła rozeszła się po całej Europie.
Rycina: pozycja nr 1173, s. 44 (tablica XXII) katalogu Rewolińskiego, Radom 1887.
Medalik świętego Antoniego Padewskiego
Święty Antoni z Padwy, patron rzeczy zagubionych i ubogich, powraca w katalogu w wielu odmianach. Na rycinie nr 29 widnieje franciszkanin z Dzieciątkiem Jezus i napisem w otoku S. ANTONI PADEWSKI. W opisach medalików tego wezwania Rewoliński notuje między innymi łaciński otok SANCTUS ANTONIUS ORA PRO NOBIS oraz przedstawienie świętego zwróconego bokiem, przed którym stoi maleńki Chrystus. To typ dewocyjny rozpowszechniony w całej dawnej Polsce.
Rycina: tablica II, rycina 29 (katalog Rewolińskiego, Radom 1887).
Medalik świętego Józefa
Święty Józef, opiekun Świętej Rodziny, patronował rzemieślnikom i dobrej śmierci. Medalik z ryciny nr 30 przedstawia świętego z Dzieciątkiem i polskim wezwaniem w otoku ŚWIĘTY JÓZEFIE OPIEKUJ SIĘ NAMI. Rewoliński odnotowuje też odmiany z łacińskimi napisami, jak ST JOSEPH MODEL DE PURETÉ, co pokazuje, jak te same wizerunki krążyły między polskimi odpustami a rzymskimi i francuskimi warsztatami medalierskimi.
Rycina: tablica II, rycina 30 (katalog Rewolińskiego, Radom 1887).
Katalog medalików religijnych Rewolińskiego do pobrania (PDF i Word)
Całość dzieła udostępniamy w wygodnych formatach. Katalog medalików religijnych można pobrać jako plik PDF (wierny skan wydania z 1887 roku, z tablicami rycin) oraz w wersji Word do edycji i wygodnego przeszukiwania opisów – odsyłają do nich przyciski na początku artykułu. Dzięki temu spis medalików religijnych Rewolińskiego staje się dostępny nie tylko dla numizmatyków, lecz także dla regionalistów, muzealników i wszystkich, którzy szukają wzoru konkretnego, dawnego medalika.
Dlaczego katalog wciąż jest ważny
Po śmierci autora jego zbiory uległy rozproszeniu. Niewielkie fragmenty spuścizny Teofila Rewolińskiego przechowywane są do chwili obecnej między innymi w Muzeum Medalierstwa we Wrocławiu oraz w Muzeum imienia Jacka Malczewskiego w Radomiu. Tym większa jest waga samego katalogu: jak podkreśla opracowanie Barbary Czarneckiej, pozostaje on ważnym, a często jedynym źródłem informacji o egzemplarzach niegdyś przechowywanych w zbiorach muzealnych, kościelnych i prywatnych. Medalik, którego dziś nie ma już w żadnej gablocie, wciąż istnieje na kartach tego spisu.
Najczęściej zadawane pytania
Ile medalików liczy katalog Rewolińskiego?
Rewoliński zgromadził i opisał ponad 1500 medali i medalików religijnych – był to największy taki zbiór w ówczesnej Polsce. Tuż przed śmiercią zebrał jeszcze około trzystu kolejnych, których nie zdążył opublikować.
Kiedy powstał katalog medalików religijnych?
Dział religijny wyrósł z katalogu numizmatycznego z 1877 roku i ukazywał się w częściach, a bogato ilustrowana, samodzielna edycja została wydana w Radomiu w 1887 roku.
Gdzie znajdują się dziś zbiory Rewolińskiego?
Po jego śmierci kolekcja została rozproszona. Zachowane fragmenty przechowują między innymi Muzeum Medalierstwa we Wrocławiu i Muzeum imienia Jacka Malczewskiego w Radomiu.
Czy katalog medalików religijnych można pobrać za darmo?
Tak. Dzieło pochodzi z XIX wieku i należy do domeny publicznej – udostępniamy je na tej stronie w formatach PDF i Word.
Katalog, który przetrwał swój zbiór
Kolekcja Rewolińskiego rozproszyła się po świecie, ale jego spis pozostał. Dla polskiej numizmatyki religijnej katalog medalików religijnych stał się tym, czym dla botanika zielnik – uporządkowanym śladem rzeczy, które łatwo giną. Zachowuje nie tylko wygląd medalika świętego Benedykta czy Matki Boskiej Częstochowskiej, lecz także pamięć o pobożności, która te drobne przedmioty nosiła przy piersi. O człowieku, który tę pamięć ocalił, opowiadamy w sylwetce Teofila Rewolińskiego.
Źródła: T. Rewoliński, „Katalog religijnych medali odnoszących się do Kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski”, Radom 1887 (domena publiczna); B. Czarnecka, opracowanie współczesnej edycji katalogu; A. Szymańska, „Teofil Rewoliński i jego gabinet numizmatyczny”, Muzeum im. J. Malczewskiego w Radomiu.
