Tęczowe dzieci to w najczęstszym użyciu dzieci urodzone po poronieniu, martwym urodzeniu albo śmierci noworodka, a sama nazwa jest kalką angielskiego “rainbow baby”. Tą samą frazą opisuje się w Polsce zupełnie inną rzecz: kategorię z nurtu New Age, trzecią po dzieciach indygo i kryształowych. Żadne z tych dwóch znaczeń nie odnosi się do środowisk LGBT, mimo że przymiotnik “tęczowy” bywa dziś w polszczyźnie odczytywany właśnie tak.
Tęczowe dziecko przychodzi na świat po stracie poprzedniej ciąży
Tęczowe dziecko to dziecko, które rodzi się żywe w rodzinie, która wcześniej straciła ciążę lub noworodka. Brytyjska organizacja Tommy’s, wspierająca rodziców po stracie, obejmuje tą definicją poronienie, ciążę pozamaciczną, ciążę zaśniadową, terminację ze wskazań medycznych, martwe urodzenie oraz śmierć noworodka. Metafora jest prosta: tęcza pojawia się po burzy, a burza nie znika.
Nazwa opisuje więc sytuację rodziny, nie cechę dziecka. Nie wiąże się z żadną diagnozą, kolorem oczu, datą urodzenia ani charakterem. Rodzice używają jej najczęściej w grupach wsparcia i w mediach społecznościowych, rzadziej w rozmowie z lekarzem. W polskich grupach wsparcia utarły się przy tej okazji określenia tęczowe mamy i tęczowi tatusiowie, opisujące macierzyństwo i rodzicielstwo po stracie. Polskie środowiska kościelne mówią w tym kontekście raczej o dziecku po stracie i proponują konkretne formy pamięci, na przykład modlitwę za zmarłe dziecko.
Nazwa przyszła z angielskiego i nie ma potwierdzonego autora
Kto pierwszy użył określenia “rainbow baby”, nie zostało ustalone. Serwis Dictionary.com w haśle slangowym wskazuje, że fraza pojawiła się najpóźniej w 2008 r., w jednej z relacji zebranych w książce Christie Brooks “Our Heartbreaking Choices”, i że rozeszła się z forów dla matek. To jedyna spotykana atrybucja i opiera się na źródle wtórnym.
Najstarsza książka z tym terminem w tytule to “A Rainbow Baby Story” Crystal A. Falk i Kim S. Roman z 2015 r. Anglojęzyczna Wikipedia w haśle “Rainbow baby” nie podaje ani autora nazwy, ani daty jej powstania, a najstarszym cytowanym tam materiałem prasowym jest tekst BBC News z lutego 2017 r.
W polskich i angielskich poradnikach krążą przy tej okazji dwa wyjaśnienia, których nie da się wskazać w żadnym źródle. Pierwsze łączy nazwę z poradnikami dla rodziców po stracie z lat 90., drugie z amerykańskim szpitalem Rainbow Babies and Children’s Hospital w Cleveland. Szpital nosi tę nazwę od dziesięcioleci, ale nic nie łączy jej z dziećmi urodzonymi po stracie.
Sama organizacja Tommy’s odnotowuje, że termin nie wszystkim odpowiada.
Dla części rodziców symbol tęczy nadmiernie upraszcza ich doświadczenie, bo pojawienie się tęczowego dziecka nie usuwa żałoby po stracie.
Tommy’s, brytyjska organizacja wspierająca rodziców po stracie ciąży
Tęczowe dzieci to jedno z pięciu określeń wokół straty
Tęczowe dziecko należy do zestawu nazw, które powstały w anglojęzycznych społecznościach rodziców po stracie. Część z nich weszła do polszczyzny w tłumaczeniu, część funkcjonuje wyłącznie po angielsku. Definicje poniżej zebrano za serwisem medycznym Healthline, gdzie hasło recenzował Timothy J. Legg w 2020 r., oraz za organizacją Tommy’s.
| Określenie | Kogo dotyczy |
|---|---|
| rainbow baby, tęczowe dziecko | dziecko urodzone żywe po poronieniu, martwym urodzeniu lub śmierci noworodka |
| sunshine baby, słoneczne dziecko | dziecko urodzone w tej rodzinie przed stratą |
| angel baby, aniołek | dziecko zmarłe w czasie ciąży albo wkrótce po porodzie |
| golden baby, pot of gold baby | dziecko urodzone już po tęczowym dziecku |
| sunrise baby i sunset baby | bliźnięta: to, które przeżyło, i to, które zmarło w łonie matki |
Do tego zestawu bywa dopisywane “unicorn baby”, ale w slangu rodzicielskim oznacza ono niemowlę, które dobrze śpi, i ze stratą ciąży nie ma nic wspólnego. Duże brytyjskie organizacje zajmujące się żałobą okołoporodową, Sands i Miscarriage Association, w ogóle nie definiują u siebie hasła “rainbow baby”.
Ilu rodziców w Polsce dotyczy strata przed narodzinami
Główny Urząd Statystyczny prowadzi rejestr urodzeń martwych i pokazuje on wyraźny, długi spadek. W 2024 r. w Polsce zarejestrowano 778 urodzeń martwych przy 252 560 urodzeniach ogółem, czyli około 3 na tysiąc. Czterdzieści cztery lata wcześniej było ich ponad siedem razy więcej.
Poronienia są zjawiskiem o zupełnie innej skali. Najwyższa Izba Kontroli w informacji o wynikach kontroli opieki nad pacjentkami w przypadkach poronień i martwych urodzeń, opublikowanej 9 lutego 2021 r., podała za sprawozdawczością szpitalną 40 886 poronień samoistnych w 2017 r. i 39 181 w 2019 r. W tym samym dokumencie Izba przyjmuje, że poronieniem kończy się od 10 do 15 proc. wszystkich ciąż.
Tu pojawia się rozbieżność, której nie widać w poradnikach przepisujących te liczby od siebie. Dla 2019 r. Najwyższa Izba Kontroli podaje 1 561 urodzeń martwych, a Główny Urząd Statystyczny 1 238. Różnica sięga jednej czwartej i bierze się z dwóch niezależnych systemów: sprawozdań szpitali z jednej strony i rejestracji w urzędach stanu cywilnego z drugiej. Wybierając liczbę do własnych obliczeń, trzeba wskazać, z którego rejestru pochodzi.
Szacunki międzynarodowe mieszczą się w podobnym przedziale. American College of Obstetricians and Gynecologists w wytycznych z 2018 r. mówi o 10 proc. klinicznie rozpoznanych ciąż, a przegląd opublikowany w “The Lancet” w 2021 r. pod kierunkiem Siobhan Quenby szacuje ryzyko na 15,3 proc. i liczbę poronień na świecie na około 23 mln rocznie.
Narodziny zdrowego dziecka nie niwelują bólu i lęku po stracie
Kolejna ciąża po stracie przebiega inaczej niż pierwsza. Penelope Turton z zespołem opisała w “The British Journal of Psychiatry” w 2001 r. kohortę kobiet w ciąży po martwym urodzeniu: 21 proc. z nich spełniało w trzecim trymestrze kryteria zespołu stresu pourazowego, a poczęcie w ciągu roku od straty wiązało się z silniejszymi objawami.
Metaanaliza Amy Hunter, Lorenzo Tussisa i Angusa MacBetha z 2017 r. w “Journal of Affective Disorders” objęła 19 badań i ponad 5 tys. kobiet po stracie. Nasilenie lęku w kolejnej ciąży okazało się wyraźnie wyższe niż w grupie kontrolnej, przy wielkości efektu 0,69.
Najmocniej brzmi wynik zespołu Emmy Blackmore z 2011 r., oparty na brytyjskiej kohorcie ALSPAC liczącej 13 133 matki. Objawy lęku i depresji związane z wcześniejszą stratą utrzymywały się tam do 33 miesięcy po urodzeniu zdrowego dziecka. Samo pojawienie się tęczowego dziecka ich nie usuwało, co jest głównym zarzutem wobec pogodnej metafory tęczy.
Polskich badań poświęconych wprost rodzicielstwu po stracie nie ma. Najbliżej tematu jest praca Jolanty Łuczak-Wawrzyniak i współautorek z “Ginekologii Polskiej” z 2010 r., która podaje, że depresja dotyka od 22 do 55 proc. kobiet po utracie ciąży, a zaburzenia lękowe od 22 do 41 proc. Odnosi się ona jednak do okresu bezpośrednio po stracie, nie do kolejnej ciąży.
Drugą lukę widać w mediach. W polskich tekstach o gwiazdach, które mówiły o poronieniu, określenie “tęczowe dziecko” pada niemal wyłącznie w tytule i lidzie napisanym przez redakcję, a nie w cytowanych wypowiedziach samych bohaterek. Tak samo działa to za granicą, gdzie etykietę do historii Chrissy Teigen czy Milli Jovovich dopisywały redakcje. Termin jest więc bardziej narzędziem mediów niż językiem rodziców.
Drugie znaczenie: dzieci tęczowe po indygo i kryształowych
Równolegle funkcjonuje w Polsce nurt, w którym “dzieci tęczowe” to trzecie z kolei pokolenie rzekomo szczególnie uduchowionych dzieci. Zaczęło się od Nancy Ann Tappe, Amerykanki określającej się jako synestetka i jasnowidzka, która w latach 70. zaczęła przypisywać części dzieci aurę koloru indygo, a swoje pojęcie kolorów życia opisała w książce wydanej w 1982 r., a następnie rozszerzonej w 1986 r.
Do szerokiego obiegu trafiło to za sprawą Lee Carrolla i Jan Tober, autorów książki “The Indigo Children: The New Kids Have Arrived”, którą wydawnictwo Hay House opublikowało w 1999 r. Carroll jest z zawodu inżynierem dźwięku i od 1989 r. twierdzi, że przekazuje wiadomości od bytu o imieniu Kryon. Kolejną kategorię, dzieci kryształowe, wprowadziła Doreen Virtue w książce “The Crystal Children” z 2003 r.
Dzieci tęczowe pojawiają się u tej samej autorki. Najwcześniejsza pewnie datowana publikacja z nimi w tytule to jej audiobook “Indigo, Crystal, and Rainbow Children” wydany przez Hay House 15 kwietnia 2005 r. Virtue opisuje je jako równoważące energię przypisywaną indygo i kryształowym. Osobnej książki wyłącznie o dzieciach tęczowych nie wydała.
Krążący po polskim internecie podział na roczniki nie pochodzi od żadnego z tych autorów. Virtue podaje wyłącznie dolne granice: indygo od końca lat 70., kryształowe od połowy lat 90. Dla tęczowych nie podaje żadnej daty, więc popularne “urodzone po 2000 roku” jest dopiskiem blogów, nie ustaleniem źródła.
Do Polski nurt wszedł przez księgarnie ezoteryczne. Katalog Biblioteki Narodowej notuje “Fenomen indygo” Caroliny Hehenkamp z 2005 r., przekłady Doreen Virtue wydawane od 2005 r. przez Studio Astropsychologii oraz polskie tłumaczenie książki Carrolla i Tober dopiero z 2016 r., siedemnaście lat po oryginale. Książki poświęconej wyłącznie dzieciom tęczowym po polsku nie wydano.
Psychologowie i Kościół ostrzegają przed etykietą zamiast diagnozy
Główny zarzut nauki wobec dzieci indygo dotyczy nie ezoteryki, lecz medycyny. Russell A. Barkley, amerykański psycholog badawczy zajmujący się zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, w tekście Johna Lelanda w “The New York Times” z 12 stycznia 2006 r. wskazał, że przypisywane tym dzieciom cechy są tak ogólne, iż pasują niemal do każdego. To klasyczny efekt Forera, opisany w 1949 r. przez Bertrama R. Forera.
Barkley ostrzegał w tym samym tekście, że etykieta opóźnia rozpoznanie i terapię. Mitzi Waltz w “Journal of Religion, Disability and Health” z 2009 r. opisała pokrewny mechanizm przy dzieciach kryształowych, gdzie objawy autyzmu bywają przedstawiane jako zdolności telepatyczne, a rodzice rezygnują ze sprawdzonych terapii. Benjamin Witts w “Skeptical Inquirer” z 2009 r. zwrócił uwagę na stronę komercyjną: konsultacje wyceniano wtedy od 25 do 250 dolarów.
Stanowisko Kościoła katolickiego nie odnosi się do dzieci indygo z nazwy, ale opisuje ramę, w której ta nauka powstała. Papieska Rada do spraw Kultury i Papieska Rada do spraw Dialogu Międzyreligijnego ogłosiły 3 lutego 2003 r. dokument “Jezus Chrystus dawcą wody żywej. Chrześcijańska refleksja na temat New Age”.
Podstawowa idea polega na tym, że “Bóg” jest głęboko w nas samych. Jesteśmy bogami i odkrywamy w sobie nieograniczoną moc.
Jezus Chrystus dawcą wody żywej, pkt 3.5
Dokument stwierdza wprost, że religijność New Age trudno pogodzić z doktryną i duchowością chrześcijańską, a dostęp do tego, co boskie, opisuje w niej poznanie ukrytych tajemnic, czyli gnoza. Nauka o kolejnych pokoleniach dusz wpisuje się w ten schemat, choć w dokumencie nie została wymieniona. W praktyce duszpasterskiej wróżbiarstwo i okultyzm trafiają do rachunku sumienia, co widać w typowej liście grzechów do spowiedzi.
Warstwa językowa dokłada w Polsce trzecie nieporozumienie. Fraza “tęczowe rodziny” oznacza w polszczyźnie wyłącznie kontekst LGBT i to znaczenie dominuje w wyszukiwarkach. Ani dzieci urodzone po stracie, ani kategoria z nurtu New Age nie mają z nim związku, choć wszystkie trzy używają tego samego przymiotnika.
Najczęstsze pytania
Co to znaczy mieć tęczowe dziecko?
To znaczy, że rodzice doczekali się żywo urodzonego dziecka po wcześniejszym poronieniu, ciąży pozamacicznej, martwym urodzeniu albo śmierci noworodka. Określenie opisuje historię rodziny, a nie cechę samego dziecka. Nie wiąże się z żadną diagnozą ani z konkretnym przebiegiem porodu.
Kiedy jest Dzień Tęczowego Dziecka?
22 sierpnia. Datę wprowadziła w 2018 r. Alexis Delchiaro wraz z założoną przez siebie organizacją What The Fertility, wybierając dzień urodzin swojej córki. Święto obchodzi między innymi brytyjska organizacja Tommy’s. W Polsce nie jest to data zakorzeniona i nie ma statusu oficjalnego.
Kiedy obchodzi się Dzień Dziecka Utraconego?
15 października, tego samego dnia co obchody w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Wieczorem o godzinie 19 czasu lokalnego rodzice zapalają świecę w oknie na co najmniej godzinę, co organizatorzy nazywają Falą Światła. W Polsce inicjatywa wyszła od organizacji Dlaczego i przyjęła się w połowie pierwszej dekady XXI w.
Czym różnią się dzieci tęczowe od indygo i kryształowych?
W nurcie New Age są to trzy kolejne kategorie nazwane od barw aury: indygo, kryształowa, tęczowa. Doreen Virtue opisuje tęczowe jako równoważące cechy dwóch poprzednich. Podział jest kwestią wiary autorów, nie ustaleniem badawczym, a przypisywane roczniki różnią się między publikacjami.
Czy tęczowe dziecko ma związek z tęczowymi rodzinami?
Nie ma. “Tęczowe rodziny” to w polszczyźnie określenie związków jednopłciowych wychowujących dzieci. Tęczowe dziecko w znaczeniu opisanym wyżej dotyczy narodzin po stracie ciąży, a dzieci tęczowe w nurcie New Age to kategoria ezoteryczna. Wspólny jest wyłącznie przymiotnik.
Gdzie szukać wsparcia po stracie dziecka?
Prawo do opieki psychologicznej w szpitalu po poronieniu i martwym urodzeniu wynika ze standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej i w kontroli z 2021 r. Najwyższa Izba Kontroli uznała jego realizację za niewystarczającą, więc o psychologa trzeba się dopominać. Działają też grupy wsparcia dla rodziców oraz parafialne formy pamięci, jak modlitwa za zmarłych i droga krzyżowa za dzieci nienarodzone.
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.
