Maria Kowalska pseudonim Myszka zmarła 5 sierpnia 2026 roku w wieku 101 lat, cztery dni po 82. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego. O śmierci sanitariuszki pułku „Baszta”, więźniarki niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Stutthof, poinformowało w środę Muzeum Stutthof w Sztutowie. Przyczyny śmierci nie podano.
Muzeum Stutthof poinformowało o śmierci sanitariuszki „Myszki”
Komunikat wyszedł ze Sztutowa, nie z Warszawy, i to nie jest przypadek. Maria Kowalska z domu Chytrowska przez kilkadziesiąt lat była twarzą warszawskiego koła byłych więźniów KL Stutthof i wracała na obozowe uroczystości rocznicowe jako jedna z ostatnich osób, które pamiętały tamto miejsce z autopsji. O jej śmierci poinformowała też Fundacja „Nie zapomnij o nas, Powstańcach Warszawskich”.
„Dała świadectwo niezwykłej odwagi, solidarności i wzajemnego wsparcia, udowadniając, że nawet w nieludzkich warunkach obozu możliwe było zachowanie człowieczeństwa”
Komunikat, Muzeum Stutthof w Sztutowie, 5 sierpnia 2026
W tym samym komunikacie muzeum napisało, że Kowalska „była głosem Ocalałych, ciepłym, życzliwym, ale mocnym i słyszalnym”. Przyczyna śmierci nie została podana ani przez muzeum, ani przez fundację.
Sanitariuszka pułku „Baszta” opatrywała rannych na Mokotowie
W Powstaniu Warszawskim Maria Kowalska była sanitariuszką w Zgrupowaniu Pułku „Baszta” na Mokotowie. W powstańczym biogramie prowadzonym przez Muzeum Powstania Warszawskiego figuruje pod panieńskim nazwiskiem jako Maria Teresa Chytrowska, urodzona 28 września 1925 roku w Warszawie, funkcja: sanitariuszka, stopień: strzelec. Do konspiracji weszła we wrześniu 1943 roku, w V Obwodzie (Mokotów) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej, w Wojskowej Służbie Kobiet.
Praktyki sanitarnej uczyła się w szpitalu przy ulicy Płockiej. Służyła w oddziale „Bakcyl” – tak nazywał się sanitariat Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej, który w sierpniu 1944 roku obsadził powstańcze punkty opatrunkowe personelem szkolonym wcześniej w konspiracji.
- szpital Sióstr Elżbietanek przy ulicy Goszczyńskiego 1 – główny punkt, w którym opatrywała rannych powstańców
- szpital polowy przy ulicy Misyjnej, uruchomiony, gdy niemiecki ostrzał odciął część Mokotowa
- oddział „Bakcyl”, podporządkowany sanitariatowi Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej
Oznaczenie dachu Czerwonym Krzyżem nie chroniło mokotowskich szpitali – w relacjach z tamtych tygodni powtarza się, że po wywieszeniu płótna następował nalot. Kowalska została przy rannych do końca obrony dzielnicy. Rocznicę tamtych dni stolica odmierza co roku Godziną W.
„Kobiety Pistolety” w KL Stutthof i ucieczka z Marszu Śmierci
„Kobiety Pistolety” to grupa czterdziestu łączniczek i sanitariuszek z pułku „Baszta”, które po kapitulacji Powstania Warszawskiego wywieziono do KL Stutthof pod Gdańskiem. Nazwę nadali im w obozie współwięźniowie, gdy rozeszło się, że dziewczyny przyjechały z powstania. Kowalska pracowała tam w kartoflarni.
Grupa weszła do obozu ze statusem jeńców wojennych i były to jedyne Polki, które taki status w Stutthofie miały. Zostały w mundurach i z opaskami, odmówiły włożenia pasiaków i tatuowania numerów, śpiewały pieśni patriotyczne. Ochrona jeniecka nie przetrwała jednak do końca: jak opisuje książka Wiktora Krajewskiego oparta na wspomnieniach Kowalskiej, kobiety straciły przywileje po tym, jak dwie z nich, Anna Kielanowska i Wanda Woydat, poskarżyły się komendantowi obozu.
W lutym 1945 roku, podczas ewakuacji obozu określanej jako Marsz Śmierci, Kowalskiej udało się uciec. Przez blisko dwa miesiące ukrywały ją kaszubskie rodziny. Do Warszawy wróciła w kwietniu 1945 roku. Po wojnie pracowała jako urzędniczka, pełniła funkcję męża zaufania w wolnych związkach zawodowych i działała w warszawskim kole byłych więźniów KL Stutthof.
„Gdyby było jeszcze raz, to też bym poszła”
Maria Kowalska „Myszka”, sanitariuszka pułku „Baszta”, w rozmowie z „Faktem”
Dwie powstańcze „Myszki” i jedna „Maryna”. Skąd biorą się pomyłki
W doniesieniach o śmierci sanitariuszki „Baszty” pojawiło się także nazwisko Kowalewska, a wyszukiwarki podsuwają przy tej okazji jeszcze jeden biogram. Powód jest prozaiczny: w Powstaniu Warszawskim walczyły co najmniej trzy kobiety o zbliżonych danych, a dwie z nich używały pseudonimu „Myszka”.
| Imię i nazwisko | Pseudonim | Urodzona | Zmarła | Formacja |
|---|---|---|---|---|
| Maria Kowalska z domu Chytrowska | „Myszka” | 28 września 1925 | 5 sierpnia 2026 | pułk „Baszta”, Armia Krajowa |
| Maria Kowalewska | „Myszka” | 12 sierpnia 1927 | 21 października 2021 | Samodzielny Batalion NSZ im. Brygadiera Mączyńskiego |
| Maria Kowalska | „Maryna” | 15 września 1924 | 31 sierpnia 1944 | batalion „Zośka”, Armia Krajowa |
Maria Kowalewska „Myszka”, major Narodowych Sił Zbrojnych, zmarła 21 października 2021 roku w wieku 94 lat. Maria Kowalska „Maryna” była sanitariuszką 3. kompanii „Giewonta” batalionu „Zośka” i zginęła w Warszawie 31 sierpnia 1944 roku, jeszcze w trakcie powstania. Żadna z nich nie jest osobą, o której poinformowało Muzeum Stutthof.
Maria Kowalska miała 101 lat. Kiedy pogrzeb
Muzeum Stutthof podało w komunikacie, że Maria Kowalska zmarła „w wieku 101 lat”, i tę liczbę powtórzyła większość redakcji. Wersje źródeł są jednak rozbieżne: Fundacja „Nie zapomnij o nas, Powstańcach Warszawskich” oraz urząd dzielnicy Mokotów mówią o 100 latach. Datę urodzenia wszystkie te źródła podają zgodnie – 28 września 1925 roku – a sto pierwsze urodziny przypadałyby 28 września 2026 roku.
Terminu i miejsca pogrzebu do publikacji tego tekstu nie ogłoszono. Nie podano również informacji o odznaczeniach, które miałyby zostać nadane pośmiertnie. Kowalska mieszkała na Mokotowie, w tej samej dzielnicy, w której w 1944 roku opatrywała rannych, i to urząd dzielnicy jako pierwsza instytucja samorządowa opublikował pożegnanie. Napisano w nim, że Kowalska „przez dziesięciolecia była świadkiem historii, ale przede wszystkim jej współtwórczynią”.
Jej relacja jest zarchiwizowana. Nagranie znajduje się w Archiwum Historii Mówionej Muzeum Powstania Warszawskiego, Polskie Radio wyemitowało w 2022 roku reportaż Antoniego Rokickiego „Pamiątka Myszki”, a w tym samym roku wydawnictwo Prószyński i S-ka opublikowało książkę Wiktora Krajewskiego „Kobiety pistolety. Sanitariuszka z pułku Baszta”, w całości opartą na jej wspomnieniach. Odchodzenie ostatnich świadków zmienia też charakter sporu o to, czy Powstanie Warszawskie miało sens: coraz częściej toczy się on bez udziału ludzi, którzy w nim byli.
Najczęstsze pytania
Kim była Maria Kowalska ps. „Myszka”?
Maria Kowalska z domu Chytrowska, urodzona 28 września 1925 roku w Warszawie, była sanitariuszką Zgrupowania Pułku „Baszta” Armii Krajowej na Mokotowie. W Powstaniu Warszawskim opatrywała rannych w szpitalu Sióstr Elżbietanek i w szpitalu polowym przy ulicy Misyjnej. Po kapitulacji trafiła do KL Stutthof w grupie nazwanej „Kobiety Pistolety”.
Kiedy i w jakim wieku zmarła Maria Kowalska „Myszka”?
Zmarła 5 sierpnia 2026 roku w wieku 101 lat – tak podało w komunikacie Muzeum Stutthof w Sztutowie. Fundacja „Nie zapomnij o nas, Powstańcach Warszawskich” i urząd dzielnicy Mokotów podały 100 lat. Data urodzenia jest we wszystkich tych komunikatach ta sama: 28 września 1925 roku. Przyczyny śmierci nie podano.
Czym była grupa „Kobiety Pistolety”?
To czterdzieści łączniczek i sanitariuszek pułku „Baszta”, które po upadku Powstania Warszawskiego wywieziono do KL Stutthof. Nazwę nadali im współwięźniowie. Weszły do obozu ze statusem jeńców wojennych – jako jedyne Polki w tym obozie – i odmówiły włożenia pasiaków. W lutym 1945 roku część z nich, w tym Kowalska, uciekła podczas Marszu Śmierci.
