Bronisław Geremek – historyk, opozycjonista, minister spraw zagranicznych III Rzeczypospolitej, później eurodeputowany – przez lata uchodził w polskiej publicystyce za postać niemal niepodważalną. Krytyczne spojrzenia tonęły w pomnikowej narracji o „ojcu założycielu” nowej Polski. Czternaście lat po jego śmierci, na łamach prawicowej publicystyki coraz częściej pojawiają się eseje, które rozdzierają tę narrację – i zadają pytania, których za życia profesora nikt głośno nie stawiał. Niniejszy tekst jest próbą takiego spojrzenia. Punktem wyjścia jest głośna książka „Ostatnia łaska Geremka”.
Bronisław Geremek – życiorys i dorobek naukowy
Bronisław Geremek urodził się 6 marca 1932 roku w Warszawie (jako Beniamin Lewertow). Był wybitnym historykiem-mediewistą; specjalizował się w historii kultury i historii gospodarczej średniowiecznej Europy. Pracował w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, wykładał na Uniwersytecie Warszawskim, w paryskiej École pratique des hautes études oraz w Collège de France. Jego najgłośniejsze prace naukowe – „Obraz włóczęgów i nędzarzy w literaturach europejskich XV–XVII wieku” oraz „Dzieje nędzy i miłosierdzia” – przyniosły mu międzynarodowe uznanie. W młodości należał do PZPR, z której wystąpił po inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację w 1968 roku. Później związał się z opozycją demokratyczną: współpracował z Komitetem Obrony Robotników, doradzał Lechowi Wałęsie i Solidarności, był jednym z architektów Okrągłego Stołu w 1989 roku. Za zasługi odznaczono go Orderem Orła Białego. Zginął 13 lipca 2008 roku w wypadku samochodowym; spoczął na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.
Wydawnictwo 3DOM opublikowało w ostatnim czasie książkę Henryka Jezierskiego Ostatnia „laska” Geremka – dzieło stanowiące podsumowanie polskiej sceny politycznej ostatnich dekad. Już sam tytuł – Ostatnia łaska Geremka – brzmi jak prowokacja i nieprzypadkowo to właśnie on przyciąga czytelników. Czego dokładnie dowiemy się z tej publikacji?
Dzieło składa się z zapisków, felietonów oraz komentarzy, które autor sporządzał w przeciągu ostatnich 32 lat. Henryk Jezierski za pomocą tekstów pragnie podzielić się z czytelnikami swoją wiedzą oraz refleksjami na temat wydarzeń związanych z kształtowaniem się w Polsce nowego systemu politycznego. Publikacja przypomina przede wszystkim o kierunku, jaki nasz kraj obrał, by przypodobać się szeroko pojmowanemu Zachodowi. Dla autora jest to o tyle zatrważające, że przecież to Polacy w przeszłości niejednokrotnie ratowali Stary Kontynent przed zgubnymi wpływami obcych cywilizacji – co za tym idzie, to raczej z naszego narodu winno się czerpać inspirację, a nie odwrotnie.
Henryk Jezierski w swojej książce porusza temat m.in. wkraczania Polski do „Unii Europejskiej”, nagonki na Andrzeja Leppera, czy wciąż aktualnej „rywalizacji” polityków Platformy Obywatelskiej i Prawa i Sprawiedliwości. Książka odzwierciedla polską rzeczywistość ostatnich dekad, dlatego też poza politykami nie brak w niej odniesień do innych postaci z życia publicznego: dziennikarzy, publicystów czy sportowców. Henryk Jezierski za pomocą tej książki pragnie przede wszystkim pokazać, w jaki sposób wmawiano Polakom, że żyją „w wolnym i demokratycznym państwie” – w jaki sposób mrzonka o niezależności i samostanowieniu owładnęła umysły obywateli naszego kraju, pozbawiając ich tym samym możliwości trzeźwej oceny sytuacji.
Do czego odwołuje się natomiast intrygujący tytuł książki? Do nieszczęśliwego wypadku samochodowego, w którym zginął polski polityk – Bronisław Geremek. Zgodnie z ustaleniami prowadzony przez niego Mercedes zjechał na przeciwległy pas i zderzył się z jadącym z naprzeciwka Fiatem Ducato. Co zastanawiające, politykowi w czasie jazdy towarzyszyła pewna kobieta, którą jednak – jak możemy przeczytać w zapiskach Henryka Jezierskiego – pominięto przy kompletowaniu zeznań z tego zdarzenia. To doprowadziło do licznych podejrzeń, jakoby Geremek zginął w trakcie innych czynności seksualnych z rzekomą pasażerką.
Pozostaje faktem, że była to ostatnia „laska” Geremka vel Lewartowa. Bez względu na to, czy pod pojęciem „laski” będziemy rozumieli osobę (czytaj: pasażerkę Mercedesa), czy też czynność seksualną. I niech tak zostanie.
Najczęściej zadawane pytania o Bronisława Geremka i jego rolę w III RP
Kim był Bronisław Geremek?
Bronisław Geremek (1932–2008) to polski historyk-mediewista, działacz opozycji demokratycznej w PRL, doradca Solidarności, minister spraw zagranicznych w rządzie Jerzego Buzka (1997–2000), eurodeputowany do Parlamentu Europejskiego (2004–2008). Jeden z architektów rozmów Okrągłego Stołu w 1989 roku. Przed wojną – żydowska rodzina w warszawskim getcie, ukrywany w czasie okupacji. Zginął tragicznie 13 lipca 2008 roku w wypadku samochodowym pod Nowym Tomyślem.
Czym jest książka „Ostatnia łaska Geremka”?
To zbiór zapisków, felietonów i komentarzy Henryka Jezierskiego z ostatnich dekad, wydany nakładem Wydawnictwa 3DOM. Tytuł „Ostatnia łaska Geremka” nawiązuje wprost do okoliczności śmierci polityka, ale książka jest przede wszystkim krytycznym podsumowaniem polskiej transformacji.
Dlaczego Geremek jest postacią kontrowersyjną dla części prawicy?
Krytyka z prawej strony skupia się na kilku punktach. Po pierwsze – przeszłość partyjna: w młodości Geremek należał do PZPR (do 1968 roku). Po drugie – model transformacji 1989, w którym według krytyków zbyt łagodnie potraktowano dawne struktury PRL. Po trzecie – polityka zagraniczna lat 90., gdzie krytycy zarzucają Geremkowi zbyt daleko idącą orientację proeuropejską i proatlantycką kosztem polskiego interesu narodowego. Po czwarte – kwestie pamięci historycznej, gdzie różne środowiska oczekiwały ostrzejszego rozliczenia komunizmu.
Zachęcamy do lektury: Ksiądz Jerzy Popiełuszko – biografia, śmierć i przesłanie błogosławionego męczennika
Co zostawił Polsce jako minister i eurodeputowany?
Bilans jest zróżnicowany w zależności od perspektywy. Zwolennicy zaliczają mu w plus negocjowanie wejścia Polski do NATO (1999), przygotowywanie akcesji do Unii Europejskiej (sfinalizowanej w 2004), aktywność w europarlamencie na rzecz polityki wschodniej UE i wsparcia opozycji białoruskiej. Krytycy zwracają uwagę na koszty tych decyzji – przyjęcie unijnych regulacji, które uznają za niekorzystne dla Polski (m.in. polityka klimatyczna, polityka migracyjna).
Czy Geremek krytykował elity III RP?
Owszem – szczególnie w ostatnich latach życia. Geremek w wywiadach i wypowiedziach europarlamentarnych podkreślał potrzebę dystansu wobec partyjnej rywalizacji, ostrzegał przed populizmem i tym, co nazywał „antydemokratycznymi tendencjami w nowych demokracjach”. Te wypowiedzi w polskiej debacie są dziś czytane różnie – przez jednych jako głos rozsądku, przez innych jako wyraz pewnej elitarnej arogancji wobec wyborców, którzy mieli inne priorytety.
Jak Geremek zginął?
13 lipca 2008 roku Bronisław Geremek zginął w wypadku samochodowym na autostradzie A2 pod Nowym Tomyślem. Auto, którym podróżował, wpadło w poślizg i uderzyło w drzewo. Profesor zmarł na miejscu. Pogrzeb państwowy odbył się w Warszawie z udziałem prezydentów Polski i wielu zagranicznych delegacji. Jego śmierć – tragiczna, niespodziewana – została odebrana w Polsce jako zakończenie pewnej epoki polityki transformacyjnej.
Geremek i pamięć III RP
Postać profesora to soczewka, przez którą widać podstawowy spór polskiej historiografii ostatnich dekad: kto „wymyślił” III Rzeczpospolitą, na jakich warunkach, kto na tym wygrał i kto stracił. Dla jednych Geremek pozostanie człowiekiem, który Polsce dał miejsce w NATO i UE. Dla innych – symbolem grupy, która negocjowała transformację w sposób krzywdzący zwykłych ludzi. Prawda – jak zwykle w polityce – leży nie pośrodku, lecz w pełnym kontekście, którego nie zmieścimy ani w pomniku, ani w pamflecie. Dlatego eseje takie jak ten – pisane bez sentymentu, ale i bez agresji – mają w polskiej publicystyce miejsce. Także dlatego „Ostatnia łaska Geremka” – i książka, i spór wokół niej – wraca dziś na prawicowe łamy.
