Wiara prawosławnych opiera się na tych samych dogmatach co wiara katolików, tyle że bez jednego słowa: prawosławni nie mówią, że Duch Święty pochodzi także od Syna. Prawosławie uznaje siedem soborów powszechnych pierwszego tysiąclecia, siedem sakramentów i biskupa Rzymu jako pierwszego wśród równych, a nie jako zwierzchnika całego Kościoła. W Polsce jest to drugie po katolicyzmie wyznanie chrześcijańskie, z własnym Kościołem autokefalicznym, kalendarzem juliańskim i liturgią sprawowaną po cerkiewnosłowiańsku.
Na czym polega wiara prawosławna
Prawosławie to wschodnia gałąź chrześcijaństwa, która za miarę wiary uznaje Pismo Święte odczytywane w Świętej Tradycji oraz orzeczenia siedmiu soborów powszechnych z lat 325-787, od Nicei po drugi sobór nicejski. Nie ma tu jednego urzędu, który rozstrzygałby spory dla całego świata. Prawdę wiary przechowuje wspólnota biskupów, a jej wykładnia została zamknięta w epoce soborów, dlatego prawosławni nie ogłaszają nowych dogmatów.
Cel życia chrześcijanina teologia wschodnia nazywa przebóstwieniem, po grecku theosis. Chodzi o realne uczestnictwo człowieka w życiu Boga, osiągane przez sakramenty, modlitwę i post, a nie o samo zaliczenie obowiązków. Stąd bierze się długa liturgia, mnóstwo śpiewu i silna pozycja monastycyzmu. W soborze nicejskim z 325 roku brał udział między innymi święty Mikołaj z Miry, czczony dziś tak samo w cerkwi, jak w Kościele katolickim.
W co wierzą prawosławni: Trójca, Bogurodzica, ikony
Punktem wyjścia jest wyznanie wiary z soborów w Nicei i Konstantynopolu, czyli Symbol nicejsko-konstantynopolitański z 381 roku. Prawosławni odmawiają go w wersji sprzed łacińskiej poprawki i mówią o Duchu Świętym, że pochodzi od Ojca. Zachód dopisał do tego zdania słowo Filioque, po polsku „i Syna”. Ta jedna wstawka jest teologicznym jądrem podziału, bo dotyczy relacji wewnątrz Trójcy, a nie obyczaju.
I w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela, który od Ojca pochodzi, który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę, który mówił przez proroków.
Symbol nicejsko-konstantynopolitański w wersji wschodniej
Maryję prawosławie nazywa Bogurodzicą, po grecku Theotokos, zgodnie z orzeczeniem soboru efeskiego z 431 roku. Kult maryjny jest tu bardzo mocny, choć opiera się na innych podstawach niż w katolicyzmie. Podobnie z ikonami: drugi sobór nicejski w 787 roku uznał, że cześć oddawana obrazowi przechodzi na tego, kogo obraz przedstawia. Ikona nie jest ozdobą cerkwi, tylko miejscem spotkania, dlatego wierni całują ikony i stawiają przed nimi świece.
Czego nie uznają prawosławni
Prawosławni odrzucają cztery rzeczy, które w katolicyzmie są dogmatami albo praktyką powszechną. Nie chodzi o niechęć do Rzymu, tylko o zasadę: co nie zostało rozstrzygnięte przez sobór powszechny pierwszego tysiąclecia, nie może być warunkiem wiary.
- prymat jurysdykcyjny i nieomylność papieża, ogłoszone na Soborze Watykańskim I w 1870 roku
- dogmat o niepokalanym poczęciu Maryi, ogłoszony przez Piusa IX w 1854 roku
- dogmat o wniebowzięciu z 1950 roku; cerkiew obchodzi Zaśnięcie Bogurodzicy, ale nie czyni z niego dogmatu
- naukę o czyśćcu jako osobnym stanie oczyszczenia; prawosławni modlą się za zmarłych, lecz nie opisują mechanizmu
Wspólne pozostaje znacznie więcej: Trójca Święta, bóstwo i człowieczeństwo Chrystusa, realna obecność w Eucharystii, kult świętych i relikwii, sukcesja apostolska biskupów. Katolik i prawosławny wierzą w to samo w większości punktów, a różnią się w kilku, które przez tysiąc lat obrosły polityką.
Skąd wziął się rozłam: schizma 1054 roku
Wielka schizma wschodnia ma datę umowną: 16 lipca 1054 roku legaci papiescy złożyli na ołtarzu Hagia Sophia w Konstantynopolu akt ekskomuniki wobec patriarchy Michała Cerulariusza, a ten odpowiedział tym samym. Rozejście się Kościołów wschodnich i Rzymu trwało jednak stulecia i narastało z trzech powodów: sporu o Filioque, sporu o zakres władzy biskupa Rzymu oraz różnic obrządku, takich jak chleb kwaszony na Wschodzie i przaśny na Zachodzie.
Punktem bez powrotu okazał się dopiero 1204 rok, gdy uczestnicy czwartej krucjaty zdobyli i złupili Konstantynopol. Od tamtej pory wyznawcy prawosławia traktowali unię z Rzymem jako zagrożenie dla własnej tożsamości, a kolejne próby zjednoczenia, we Florencji w 1439 roku i w Brześciu w 1596 roku, dzieliły wschodnie chrześcijaństwo zamiast je scalać.
Prawosławie a katolicyzm: tabela różnic
Najkrócej różnice widać w zestawieniu praktyk, z którymi wierny styka się w cerkwi i w kościele.
| Zagadnienie | Prawosławie | Katolicyzm |
|---|---|---|
| Zwierzchnik | patriarcha Konstantynopola jako pierwszy wśród równych, bez władzy nad innymi Kościołami | papież z prymatem nad całym Kościołem |
| Symbol wiary | Duch Święty pochodzi od Ojca | Duch Święty pochodzi od Ojca i Syna |
| Kalendarz świąt | w Polsce juliański, Boże Narodzenie 7 stycznia | gregoriański, Boże Narodzenie 25 grudnia |
| Chrzest | trzykrotne zanurzenie, od razu bierzmowanie i Komunia | polanie wodą, bierzmowanie i Komunia po latach |
| Duchowni | żonaci prezbiterzy, biskupi wyłącznie z mnichów | celibat księży w obrządku łacińskim |
| Wizerunki | ikony, brak rzeźb w kulcie | obrazy i rzeźby |
Żadna z tych różnic nie dotyczy tego, kim jest Chrystus. Wszystkie dotyczą tego, jak Kościół jest zbudowany i jak się modli.
Sakramenty i liturgia: co dzieje się w cerkwi
Prawosławie zna siedem sakramentów, nazywanych świętymi tajemnicami. Niemowlę dostaje wszystkie trzy sakramenty wtajemniczenia naraz: chrzest przez trzykrotne zanurzenie, zaraz po nim mirropomazanie, czyli odpowiednik bierzmowania, i pierwszą Komunię. Dziecko przystępuje do Eucharystii od pierwszych miesięcy życia, a nie po dziewiątym roku.
Główne nabożeństwo to Boska Liturgia świętego Jana Chryzostoma, sprawowana za ikonostasem, ścianą ikon oddzielającą prezbiterium od nawy. Komunii udziela się pod dwiema postaciami, łyżeczką, z chleba kwaszonego. Spowiedź odbywa się twarzą w twarz, przy pulpicie z krzyżem i Ewangelią, bez konfesjonału, choć rachunek sumienia przed spowiedzią obie tradycje rozumieją podobnie. Prezbiter może być żonaty, jeśli zawarł małżeństwo przed święceniami, ale biskupów wybiera się wyłącznie spośród mnichów, w tradycji sięgającej pustelników takich jak święty Antoni Wielki.
Dlaczego prawosławne Boże Narodzenie wypada 7 stycznia
Polska cerkiew żyje kalendarzem juliańskim, który spóźnia się wobec gregoriańskiego o 13 dni. Dlatego Boże Narodzenie przypada 7 stycznia, święto Jordanu 19 stycznia, a Przemienienie Pańskie 19 sierpnia. Wielkanoc liczy się jeszcze inaczej, według paschalii aleksandryjskiej, więc raz wypada tego samego dnia co katolicka, a raz nawet pięć tygodni później.
Sam kalendarz bywał w Polsce przedmiotem sporu. Sobór Biskupów przyjął nowy styl w 1924 roku, a w czerwcu 2014 roku formalnie wrócił do juliańskiego; Polska Agencja Prasowa podała wtedy, że według starego stylu żyło już i tak około 96 procent parafii. Kilka parafii zachowało kalendarz gregoriański i nadal świętuje razem z sąsiadami katolikami.
Ilu prawosławnych jest w Polsce
Odpowiedź zależy od tego, kto liczy. Główny Urząd Statystyczny wykazał 503 996 wiernych Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, a w spisie powszechnym przynależność do niego zadeklarowało 151 648 osób. Pierwsza liczba pochodzi ze sprawozdawczości parafii, druga z dobrowolnej rubryki o wyznaniu, którą wypełniali sami mieszkańcy.
| Miara | Wartość |
|---|---|
| Wierni PAKP według sprawozdawczości kościelnej w GUS | 503 996 |
| Deklaracje w Narodowym Spisie Powszechnym 2021 | 151 648 |
| Diecezja białostocko-gdańska | 220 000 |
| Diecezja warszawsko-bielska | 180 000 |
| Prawosławni na świecie | ok. 260 000 000 |
Rozbieżność nie jest błędem żadnej ze stron. Parafie liczą ochrzczonych i mieszkańców terenu parafii, spis liczy tych, którzy sami wpisali wyznanie w rubryce. Prawosławie w Polsce jest skupione na Podlasiu i Lubelszczyźnie, a największe skupiska tworzą Białystok, Bielsk Podlaski i Hajnówka, gdzie w drugi dzień prawosławnej Wielkanocy część szkół i urzędów pracuje inaczej niż w reszcie kraju.
Prawosławie w Polsce ma ponad sześć wieków
To nie jest religia przywieziona po wojnie. Irena Borowik w studium „Prawosławni Polacy? Polscy Białorusini? Religia a tożsamość wyznawców prawosławia na Białostocczyźnie” przypomina, że król Władysław Warneńczyk zrównał w 1443 roku prawa Kościoła prawosławnego z rzymskokatolickim, a w 1458 roku w Kijowie powstała odrębna metropolia złożona z dziewięciu biskupstw. Ta sama badaczka zwraca uwagę na ograniczenia po drugiej stronie: na Litwie szlachta prawosławna nie mogła zasiadać w radzie książęcej, a na Rusi obowiązywał zakaz budowy nowych cerkwi.
Przełomem była unia brzeska z lat 1595-1596, po której część hierarchii przeszła pod zwierzchnictwo Rzymu, a prawosławni zostali bez legalnych biskupów. Tomasz Kempa w pracy „Wobec kontrreformacji” opisuje, jak w 1620 roku patriarcha jerozolimski Teofan wyświęcił w Rzeczypospolitej nową hierarchię prawosławną, za co Zygmunt III oskarżył go o szpiegostwo na rzecz Turcji, i jak dopiero Władysław IV w 1632 roku przywrócił prawosławnym legalny status. Trzy wieki później, 13 listopada 1924 roku, patriarcha Konstantynopola Grzegorz VII nadał Kościołowi w Polsce autokefalię, czyli samodzielność.
Dwudziesty wiek dołożył represje. Igor Hałagida w opracowaniu o Centralnym Obozie Pracy w Jaworznie podaje, że po akcji „Wisła” w 1947 roku uwięziono tam 27 duchownych narodowości ukraińskiej: 22 greckokatolickich i 5 prawosławnych. Dziś pozycję Kościoła reguluje ustawa z 4 lipca 1991 roku o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, a na jego czele stoi metropolita warszawski i całej Polski Sawa.
Katolik w cerkwi: co wolno, a czego nie
Wzajemne ekskomuniki z 1054 roku zostały zniesione 7 grudnia 1965 roku wspólną deklaracją papieża Pawła VI i patriarchy Konstantynopola Atenagorasa I. Od tego czasu obie strony mówią o sobie „Kościoły siostrzane”, choć pełnej jedności nie ma i wspólnej Eucharystii co do zasady również nie.
Prawo katolickie zostawia jednak wyjątek. Kanon 844 Kodeksu prawa kanonicznego pozwala katolikowi przyjąć Eucharystię, pokutę i namaszczenie chorych u prawosławnego kapłana, gdy nie ma dostępu do własnego duchownego, a zagrożenia błędu lub zgorszenia nie ma. Ślub katolika z prawosławną wymaga zgody biskupa, a dziecko z takiego małżeństwa bywa chrzczone w jednej cerkwi i wychowywane w dwóch tradycjach świątecznych naraz. W cerkwi warto pamiętać o trzech drobiazgach: znak krzyża robi się od prawego ramienia do lewego, w niedziele i w okresie paschalnym nie klęka się, a ikony całuje w dłoń, stopę albo w brzeg szat, nigdy w twarz.
Najczęstsze pytania
Czy Kościół prawosławny uznaje Matkę Bożą?
Tak, i to w stopniu porównywalnym z katolicyzmem. Prawosławie nazywa Maryję Bogurodzicą, tytułem uznanym na soborze efeskim w 431 roku, i poświęca jej cztery wielkie święta roku liturgicznego. Nie uznaje natomiast dogmatów o niepokalanym poczęciu i wniebowzięciu, ogłoszonych przez Rzym w 1854 i 1950 roku. Zamiast wniebowzięcia cerkiew obchodzi Zaśnięcie Bogurodzicy.
Czy prawosławni mają papieża?
Nie mają odpowiednika papieża z władzą nad całym Kościołem. Patriarcha Konstantynopola nosi tytuł ekumenicznego i ma pierwszeństwo honorowe, ale nie rządzi innymi Kościołami prawosławnymi. Każdy z nich jest autokefaliczny, czyli sam wybiera swojego zwierzchnika. W Polsce jest nim metropolita warszawski i całej Polski.
Czym różni się cerkiew od kościoła?
Słowo cerkiew oznacza zarówno świątynię prawosławną, jak i całą wspólnotę wiernych. Wnętrze różni się od katolickiego przede wszystkim ikonostasem, czyli ścianą ikon zasłaniającą ołtarz, oraz brakiem ławek, bo znaczną część nabożeństwa wierni spędzają na stojąco. Nie ma też rzeźb, są wyłącznie ikony.
Gdzie w Polsce jest najwięcej prawosławnych?
Na Podlasiu. Największa jest diecezja białostocko-gdańska, którą GUS szacuje na 220 tysięcy wiernych, druga jest warszawsko-bielska ze 180 tysiącami. Najgęstsza sieć parafii przypada na powiaty hajnowski, bielski i siemiatycki. Najważniejszym miejscem pielgrzymkowym jest Święta Góra Grabarka, gdzie kult sięga epidemii cholery z 1710 roku, a od 1947 roku działa żeński monaster.
Kiedy prawosławni obchodzą święta?
Według kalendarza juliańskiego, spóźnionego o 13 dni wobec powszechnie używanego. Boże Narodzenie wypada 7 stycznia, Objawienie Pańskie, czyli Jordan, 19 stycznia, a Przemienienie Pańskie 19 sierpnia. Data Wielkanocy liczona jest osobno i bywa zbieżna z katolicką albo późniejsza nawet o pięć tygodni.
Czy prawosławny i katolik mogą wziąć ślub?
Mogą, po uzyskaniu zgody władzy kościelnej. Kościół katolicki wymaga zezwolenia biskupa na małżeństwo mieszane, prawosławny dokument o sakramentach z 2019 roku również przewiduje dyspensę biskupa diecezjalnego. Ślub odbywa się w jednym obrządku, a drugi go uznaje.
