Święty Michał Archanioł to najważniejszy z aniołów, wódz niebieskich zastępów i pogromca szatana. Jego imię jest zawołaniem bojowym przeciw pysze: hebrajskie Mi-ka-El znaczy „Któż jak Bóg”. Pismo Święte ukazuje go jako księcia, który staje w obronie ludu Bożego, a w Apokalipsie strąca smoka z nieba. Kościół czci go 29 września, razem z Gabrielem i Rafałem, a papieże od wieków wzywają jego opieki w duchowej walce. Wierni proszą go o obronę przed złem i o łaskę dobrej śmierci. W sztuce sakralnej rozpoznasz go po zbroi, mieczu i wadze, po smoku deptanym stopą i tarczy z łacińskim napisem Quis ut Deus.
Kim jest święty Michał Archanioł?
Michał należy do aniołów, czyli istot czysto duchowych, obdarzonych rozumem i wolą, osobowych i nieśmiertelnych. Katechizm Kościoła Katolickiego uczy, że ich istnienie jest prawdą wiary, a samo słowo „anioł” mówi o zadaniu, jakie pełnią, nie o tym, kim są. Wyjaśnia to zdanie świętego Augustyna, które Katechizm przytacza w numerze 329:
„«Anioł» oznacza funkcję, nie naturę. Pytasz, jak nazywa się ta natura? – Duch. Pytasz o funkcję? – Anioł. Przez to, czym jest, jest duchem, a przez to, co wypełnia, jest aniołem”.– św. Augustyn, cyt. w Katechizmie Kościoła Katolickiego, nr 329
Określenie „archanioł” wskazuje na anioła wyższej rangi, przełożonego nad innymi. Wśród niezliczonych zastępów Michał zajmuje miejsce wodza, a jego imię postawione jako pytanie „Któż jak Bóg?” stało się odpowiedzią na bunt Lucyfera, który chciał zrównać się ze Stwórcą. Piękny komentarz do tego imienia zostawił papież święty Grzegorz Wielki, którego słowa Kościół czyta w liturgii 29 września:
„Ilekroć istnieje potrzeba dokonania czegoś wielkiego, posyłany jest Michał, aby z samego czynu oraz imienia można było pojąć, że nikt nie może uczynić tego, co należy do samego Boga”.– św. Grzegorz Wielki, papież, Homilie na Ewangelie 34, 8-9
Święty Michał w Piśmie Świętym
Michał jest jednym z nielicznych aniołów wymienionych w Biblii z imienia. W Księdze Daniela występuje jako niebiański obrońca narodu wybranego, nazwany „jednym z pierwszych książąt” (Dn 10, 13) oraz „wielkim księciem”, który powstaje w czasach ostatecznych:
„W owym czasie wystąpi Michał, wielki książę, który jest opiekunem synów twojego narodu” (Dn 12, 1).
List świętego Judy przywołuje scenę sporu Michała z diabłem o ciało Mojżesza. Archanioł nie rzuca oskarżenia we własnym imieniu, lecz odwołuje się do Boga słowami „Niech cię Pan skarci” (Jud 9). Ta powściągliwość jest znacząca: Michał nie działa własną mocą, lecz mocą Bożą. Najpełniejszy obraz daje jednak Apokalipsa, gdzie archanioł dowodzi aniołami w decydującym starciu:
„I nastąpiła walka na niebie: Michał i jego aniołowie mieli walczyć ze Smokiem. I wystąpił do walki Smok i jego aniołowie, ale nie przemógł” (Ap 12, 7-8).
Smok, „wąż starodawny, który zwie się diabeł i szatan”, zostaje strącony na ziemię (Ap 12, 9). Ta scena stała się źródłem całej ikonografii świętego Michała i podstawą jego roli w duchowej walce, do której Kościół wraca po dziś dzień.
Ikonografia i atrybuty świętego Michała
Zachodnia sztuka sakralna przedstawia Michała najczęściej jako młodego, silnego wojownika w zbroi rzymskiego żołnierza, ze skrzydłami i uniesionym mieczem lub włócznią. U jego stóp leży pokonany smok albo szatan w ludzkiej postaci. W dłoni archanioł trzyma tarczę z napisem Quis ut Deus, łacińskim odpowiednikiem jego imienia. Drugim charakterystycznym atrybutem jest waga, na której Michał waży dusze zmarłych podczas sądu. To właśnie ten motyw uczynił go w pobożności ludowej orędownikiem dobrej śmierci.
Wschodnia ikona ukazuje go inaczej. Michał występuje tam jako archistrateg, dostojny wódz wojsk niebieskich w szatach dworskich lub wojskowych, z laską, sferą i mieczem. Mniej tu dynamicznej walki, więcej godności i majestatu. Oba typy łączy jedno przesłanie: archanioł stoi po stronie Boga i broni człowieka przed mocami ciemności. W polskich kościołach, także w cerkwiach i muzealnych zbiorach ikon, oba ujęcia spotykają się obok siebie, świadcząc o bogactwie kultu na styku Wschodu i Zachodu.
Święty Michał w duchowej walce ze złem
Michał nie jest postacią z zamierzchłej przeszłości. Kościół widzi w nim obrońcę, który wciąż staje po stronie wierzących, ponieważ walka o wierność Bogu trwa w każdym pokoleniu. Mówił o tym wprost święty Jan Paweł II, gdy w 1987 roku pielgrzymował do sanktuarium na Monte Sant’Angelo, najstarszego miejsca kultu archanioła:
„W tej walce Archanioł Michał stoi u boku Kościoła, aby bronić go przeciw wszelkim nieprawościom świata, aby pomagać wierzącym w stawianiu oporu diabłu. Ta walka przeciw diabłu jest aktualna także dzisiaj, ponieważ diabeł nadal żyje i działa w świecie”.– św. Jan Paweł II, przemówienie na Monte Sant’Angelo, 24 maja 1987
Tę samą myśl rozwinął papież Benedykt XVI. W święto Archaniołów, 29 września 2007 roku, tłumaczył, na czym polega bunt „smoka” z Apokalipsy i dlaczego Michał broni pierwszeństwa Boga:
„On broni sprawy jedyności Boga przeciw zuchwałości smoka, «węża starodawnego». Jest to nieustanne usiłowanie węża, aby wmówić ludziom, że Bóg powinien zniknąć, żeby oni mogli stać się wielcy, że Bóg przeszkadza nam w naszej wolności i dlatego musimy się Go pozbyć”.– papież Benedykt XVI, homilia w święto Archaniołów, 29 września 2007
Znakiem, jak żywy pozostaje ten kult na najwyższym szczeblu Kościoła, było wydarzenie z 5 lipca 2013 roku. Papież Franciszek poświęcił wtedy Państwo Watykańskie świętemu Michałowi, odsłaniając jego figurę w Ogrodach Watykańskich w obecności emerytowanego papieża Benedykta XVI:
„Michał walczy, by przywrócić Bożą sprawiedliwość; broni Ludu Bożego przed jego nieprzyjaciółmi, a przede wszystkim przed nieprzyjacielem w najwyższym stopniu, przed diabłem. Choć diabeł nieustannie próbuje zetrzeć oblicze Archanioła i oblicze człowieka, Bóg jest silniejszy: to Jego jest zwycięstwo”.– papież Franciszek, przy poświęceniu figury św. Michała w Ogrodach Watykańskich, 5 lipca 2013
Patronat świętego Michała Archanioła
Święty Michał jest patronem Kościoła powszechnego i całego Ludu Bożego. Wzywają go zwłaszcza ci, których praca wiąże się z niebezpieczeństwem i obroną: żołnierze, policjanci, ratownicy. Tradycja przypisuje mu również opiekę nad mierniczymi, złotnikami i szermierzami, a wśród państw uznają go za patrona między innymi Francja, Hiszpania i Niemcy. W wielu z tych patronatów powraca ten sam rys: archanioł jako ten, który staje w pierwszej linii tam, gdzie toczy się realna walka.
Najbardziej przejmujący jest jednak jego patronat nad dobrą śmiercią. Wierni proszą Michała, aby w ostatniej godzinie życia bronił duszy przed napaścią złego ducha i towarzyszył jej w drodze do Boga. Z tym przekonaniem wiąże się motyw wagi, na której archanioł waży ludzkie czyny. Kościół przypomina zarazem, że aniołowie strzegą człowieka przez całe życie, o czym mówi Katechizm w numerze 336: „Życie ludzkie od chwili narodzenia aż do śmierci jest otoczone opieką i wstawiennictwem aniołów”.
Objawienia i sanktuaria świętego Michała
Najstarszym i najsłynniejszym miejscem kultu jest grota na górze Gargano we Włoszech, dzisiejsze Monte Sant’Angelo. Według tradycji archanioł objawił się tam po raz pierwszy około 490 roku biskupowi Wawrzyńcowi z Siponto. Legenda opowiada o byku, który zabłąkał się na szczyt góry, i o strzale wystrzelonej przez pasterza, która zawróciła i raniła łucznika. Po dniach modlitwy i postu archanioł miał oznajmić biskupowi: „Jestem Michałem Archaniołem. Wybrałem to miejsce, żeby było czczone”. 8 maja 493 roku sam wskazał grotę jako miejsce poświęcone, dlatego bazylikę nazwano „niebiańską”: jako jedyna nie została konsekrowana ręką ludzką.
Na wzór Gargano powstało opactwo Mont-Saint-Michel we Francji, gdzie archanioł miał objawić się biskupowi Aubertowi z Avranches około 708 roku. Miejsce stało się celem pielgrzymek z całej Europy, także z Polski. Kronikarz Jan Długosz odnotował masową pielgrzymkę polskich chłopców do Mont-Saint-Michel już w 1457 roku. W Polsce głównym ośrodkiem kultu jest sanktuarium w Miejscu Piastowem, prowadzone przez michalitów, oraz bazylika na Skałce w Krakowie, gdzie święty Michał jest jednym z patronów.
Wspomnienie liturgiczne: 29 września
Do reformy liturgicznej z 1969 roku każdy z trzech archaniołów miał osobne święto. Dziś 29 września Kościół obchodzi wspólne święto Świętych Archaniołów Michała, Gabriela i Rafała. W tradycji zachodniej ten dzień nosił nazwę Michaelmas i wyznaczał jeden z ważnych terminów roku. Dawne osobne święto z 8 maja, upamiętniające objawienie na Gargano, wciąż jest obchodzone, między innymi przez michalitów, jako rocznica objawień.
Z dniem 29 września wiążą się też imieniny Michała, jedne z popularniejszych w Polsce. Drugim tradycyjnym terminem imienin bywa 8 maja. Dla wielu rodzin to okazja, by sięgnąć do znaczenia imienia i przypomnieć sobie, kim był ten, którego imię nosi bliska osoba.
Święty Michał Archanioł w Polsce
Kult świętego Michała jest w Polsce głęboko zakorzeniony. Około 350 parafii nosi jego wezwanie, a jego wizerunek widnieje w herbach wielu miast. W XIX wieku błogosławiony ksiądz Bronisław Markiewicz założył w Miejscu Piastowem dzieło opieki nad ubogimi i osieroconymi chłopcami, z którego wyrosło Zgromadzenie Świętego Michała Archanioła, czyli michalici. Patrona obrano w 1909 roku, a zgromadzenie zatwierdzono 29 września 1921 roku. Z tego samego pnia wyrosła żeńska gałąź, michalitki.
Duchowość michalicka streszcza się w dwóch hasłach. Pierwsze to zawołanie archanioła „Któż jak Bóg”, drugie to dewiza „Powściągliwość i praca”. To program prosty i wymagający zarazem: wewnętrzna wolność, skromny styl życia i służba, zwłaszcza dzieciom i młodzieży opuszczonej. Do tej tradycji nawiązuje również działające od 1994 roku Rycerstwo Świętego Michała Archanioła.
Modlitwy do świętego Michała Archanioła
Wokół postaci archanioła narosło bogactwo modlitw i nabożeństw. Najbardziej znaną ułożył papież Leon XIII w 1886 roku i nakazał odmawiać po każdej Mszy świętej. Choć zwyczaj ten zanikł po reformie liturgicznej, kolejni papieże przypominali o wartości tej modlitwy. Święty Jan Paweł II podczas rozważania przed modlitwą Regina Caeli 24 kwietnia 1994 roku prosił wiernych:
„Choć dziś ta modlitwa nie jest już odmawiana na zakończenie celebracji eucharystycznej, zachęcam wszystkich, aby o niej nie zapominali, lecz odmawiali ją, by uzyskać pomoc w walce przeciw mocom ciemności i przeciw duchowi tego świata”.– św. Jan Paweł II, Regina Caeli, 24 kwietnia 1994
Pełne teksty modlitw wraz z objaśnieniami i historią znajdziesz na osobnych stronach:
– modlitwa do świętego Michała Archanioła (Leona XIII)
– litania do świętego Michała Archanioła
– koronka do świętego Michała Archanioła
– nowenna do świętego Michała Archanioła
– egzorcyzm do świętego Michała Archanioła
– szkaplerz świętego Michała Archanioła
Czego uczy święty Michał Archanioł
Cała postać archanioła sprowadza się do jednego pytania, które sam postawił zbuntowanym duchom: „Któż jak Bóg?”. Jest to wezwanie do pokory i do stawania po stronie Stwórcy w każdej próbie. Michał nie zwycięża własną mocą, lecz mocą Bożą, i tego samego uczy człowieka: prawdziwa siła rodzi się z wierności Bogu, a nie z ufności we własne siły. W czasach, w których, jak mówił Benedykt XVI, wciąż wraca pokusa, by „pozbyć się Boga”, świadectwo archanioła pozostaje zaskakująco aktualne.
Najczęstsze pytania o świętego Michała Archanioła
W czym pomaga święty Michał Archanioł?
Święty Michał pomaga przede wszystkim w duchowej walce ze złem: w pokonywaniu grzechu, lęku, pokus i wewnętrznych zniewoleń. Jako wódz niebieskich zastępów jest przyzywany wszędzie tam, gdzie chrześcijanin czuje się słaby wobec pokusy lub zagrożenia. Kościół widzi w nim także obrońcę wspólnoty wiernych, o czym mówił Jan Paweł II, przypominając, że archanioł „stoi u boku Kościoła”. Szczególne miejsce zajmuje pomoc w godzinie śmierci: pobożność katolicka od wieków prosi Michała, aby bronił duszy w ostatniej walce i bezpiecznie doprowadził ją przed Boże oblicze.
Przed czym chroni Archanioł Michał?
Tradycja przyzywa Michała jako obrońcę przed działaniem złych duchów i wszelkim złem duchowym. Modlitwa ułożona przez Leona XIII prosi go wprost o obronę „przeciw niegodziwości i zasadzkom złego ducha”. Nie chodzi tu o magiczne zabezpieczenie, lecz o pomoc w wytrwaniu przy Bogu i odrzuceniu pokus, które odciągają człowieka od wiary. Benedykt XVI tłumaczył, że istotą zła jest namawianie ludzi, by „pozbyli się Boga”, a Michał broni właśnie pierwszeństwa Stwórcy. Dlatego prośba o jego ochronę jest zawsze prośbą o wierność, odwagę i jasność sumienia.
O co można prosić świętego Michała?
Można prosić o wytrwałość w wierze, o uwolnienie od nałogów i zniewoleń, o odwagę w wyznawaniu prawdy oraz o łaskę dobrej śmierci. Wierni proszą go również o opiekę nad rodziną, pracą i wszystkim, co powierzają jego wstawiennictwu, na wzór dawnego aktu oddania się świętemu Michałowi. Warto pamiętać, że każda taka prośba jest ostatecznie kierowana do Boga, a archanioł pozostaje pośrednikiem i orędownikiem, nie zaś samodzielnym dawcą łask. To rozróżnienie chroni pobożność przed wypaczeniem w stronę magii czy ezoteryki.
Kiedy jest wspomnienie i imieniny świętego Michała?
Święto Świętych Archaniołów Michała, Gabriela i Rafała przypada 29 września. Tego dnia obchodzone są też imieniny Michała, jedne z popularniejszych w Polsce. Drugim tradycyjnym terminem jest 8 maja, dawne święto upamiętniające objawienie na górze Gargano. Do 1969 roku każdy z trzech archaniołów miał osobny dzień w kalendarzu liturgicznym, a reforma połączyła je we wspólne święto. Dla rodzin i parafii pod wezwaniem świętego Michała 29 września pozostaje najważniejszą datą w roku, często obchodzoną odpustem.
Czym różni się anioł od archanioła i ilu jest archaniołów?
Aniołowie to istoty czysto duchowe, posłańcy Boga, których zadaniem jest służba Jego zbawczemu dziełu. Słowo „archanioł” oznacza anioła wyższej rangi, przełożonego nad innymi. Pismo Święte wymienia z imienia trzech archaniołów: Michała, Gabriela i Rafała, i to ich Kościół czci w liturgii 29 września. Tradycja apokryficzna mówi niekiedy o siedmiu aniołach stojących przed Bogiem, jednak katolicka pobożność nie przypisuje pozostałym własnych imion ani kultu. Michał wśród archaniołów zajmuje miejsce szczególne jako wódz niebieskich zastępów.
Czy modlitwa do świętego Michała jest zakazana?
Modlitwa do świętego Michała nie jest zakazana. Przeciwnie, Kościół gorąco ją zaleca, a kolejni papieże przypominali o jej wartości. Ostrożności wymagają natomiast teksty spoza tradycji katolickiej. W nurtach New Age krążą wezwania mówiące o „archaniele pierwszego promienia”, „siedmiu promieniach” czy rytuałach z kolorowymi świecami. Takie praktyki mieszają kult aniołów z ezoteryką i numerologią, a Kościół przed nimi przestrzega. Autentyczna modlitwa do świętego Michała opiera się na Piśmie Świętym i liturgii, a jej sercem jest zawierzenie Bogu, nie zaś przywoływanie „energii” czy sił.
