Artykuł omawia dane Komendy Głównej Policji o gwałtownym wzroście liczby prób samobójczych wśród dzieci i młodzieży w 2021 roku. Przytacza szacunki, według których rzeczywista skala zjawiska może być wielokrotnie wyższa od statystyk, wskazuje czynniki ryzyka – przemoc, zaniedbanie emocjonalne, bagatelizowanie problemów młodych ludzi – oraz przedstawia rekomendacje ekspertów Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego dotyczące pierwszej pomocy emocjonalnej i rozwoju środowiskowych centrów zdrowia psychicznego.
Alarmujące dane za 2021 rok
Ubiegłoroczne statystyki Policji ujawniły gwałtowny wzrost liczby prób samobójczych wśród dzieci i młodzieży. Odnotowano ich niemal 1,5 tys., czyli o 77 proc. więcej niż w 2020 roku. Aż 127 zakończyło się śmiercią. Eksperci ostrzegają, że poza oficjalnymi rejestrami takich przypadków może być kilkukrotnie więcej.
Zdaniem dr Halszki Witkowskiej, koordynatorki platformy edukacyjno-pomocowej „Życie warte jest rozmowy”, jako społeczeństwo możemy nauczyć się pierwszej pomocy emocjonalnej i doprowadzić do tego, by prób samobójczych w Polsce było mniej.
Z danych Komendy Głównej Policji wynika, że w 2021 roku próbę samobójczą podjęło 1496 dzieci i nastolatków poniżej 18. roku życia, w tym 85 dzieci w wieku od 7 do 12 lat. W porównaniu z rokiem 2020 oznacza to wzrost liczby zachowań samobójczych o 77 proc., a liczby zgonów o 19 proc.
Dokument „Zachowania samobójcze wśród dzieci i młodzieży. Raport za lata 2012–2021″, opracowany w ramach projektu „Życie warte jest rozmowy” Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego, zwraca jednak uwagę, że policyjne dane obejmują wyłącznie przypadki zgłoszone organom ścigania. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że na każdą odnotowaną w oficjalnych rejestrach śmierć samobójczą młodej osoby przypada od 100 do 200 prób niezgłoszonych. Przyjmując ten współczynnik dla Polski, liczbę prób odebrania sobie życia w 2021 roku można by szacować na 12 700 do 25 400.
Czynniki ryzyka i rola pandemii
Jak wyjaśnia w rozmowie z agencją Newseria Biznes dr Halszka Witkowska, sekretarz Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego, w grupie do 18. roku życia najistotniejszymi czynnikami ryzyka są przemoc fizyczna, seksualna i psychiczna, a także rzadko omawiane w Polsce zaniedbanie emocjonalne – sytuacje, gdy dziecko pozostaje w domu niezauważone, rodzice nie mają dla niego czasu, a inne sprawy przedkładają nad opiekę nad nim. Poważnym problemem jest również bagatelizowanie trudności młodych ludzi, których po prostu nie słuchamy i nie słyszymy.
Więcej na ten temat w tekście: Alert RCB w całej Polsce. Poradnik jest, schronów brak…
Obok ogólnego wzrostu szczególnie niepokoi skala zjawiska wśród dziewcząt. Według Komendy Głównej Policji w 2021 roku sięgnęła ona 101 proc.
Ekspertka PTS podkreśla, że pandemia wpłynęła na wzrost liczby zachowań samobójczych wśród osób do 18. roku życia, nie stanowi jednak głównej przyczyny. Skumulowała ona bowiem powody dostrzegalne już wcześniej. Gdy podczas lockdownu młode osoby były zamknięte w domu z domownikiem stosującym przemoc psychiczną lub fizyczną, a przy tym odcięte od rówieśników i możliwości kontaktu, problemy, z którymi mierzyły się wcześniej, jeszcze się spotęgowały.
Co mogą zrobić dorośli
Zapobieganie próbom samobójczym wymaga odpowiedniej postawy dorosłych z otoczenia dziecka lub nastolatka – przede wszystkim rodziców, wychowawców i nauczycieli. Istotne jest zwracanie uwagi na zachowanie młodego człowieka, niebagatelizowanie zmian w jego postawie, obniżonego nastroju ani sygnałów mówiących o tym, że ma wszystkiego dosyć, nie ma siły żyć czy nie chce chodzić do szkoły.
Sekretarz Polskiego Towarzystwa Suicydologicznego radzi obserwować wyraźne zmiany w zachowaniu – sytuacje, gdy dziecko nagle staje się apatyczne i więcej śpi albo przeciwnie, robi się bardziej nerwowe. Niestety często traktujemy to jako element nastoletniego buntu, a objawy depresji w tym wieku bywają do buntu podobne. Trzeba więc obserwować młodego człowieka, słuchać go, gdy zwraca się do nas z problemem, i reagować. Nie należy lekceważyć trudności młodych ludzi – trzeba na nowo nauczyć się z nimi rozmawiać.
Na problemy z komunikacją wskazują również sami młodzi. Wiele osób piszących do serwisu ZJWR.pl przyznaje, że zmaga się z poczuciem samotności, bezradności i beznadziejności, ale nie wie, jak poprosić dorosłych o pomoc.
Pierwsza pomoc emocjonalna i wsparcie systemowe
Zdaniem ekspertów PTS powinniśmy uczyć się udzielać pierwszej pomocy emocjonalnej tak samo, jak uczymy się postępowania w razie wypadku czy zawału. Szybka i właściwa reakcja może kogoś powstrzymać przed próbą samobójczą. Jest to szczególnie ważne wobec braków w systemie ochrony zdrowia psychicznego, w tym trudnego dostępu do psychiatrów i psychologów. Drugą istotną kwestią pozostaje zwiększanie dostępności instytucjonalnych form pomocy.
Dr Halszka Witkowska podkreśla znaczenie rozwoju środowiskowych centrów zdrowia psychicznego oraz środowiskowych centrów pomocy dzieciom i młodzieży. To pierwszy poziom referencyjny, na którym pierwsza pomoc emocjonalna trafia już do specjalisty – psychologa i psychiatry. Podstawowym problemem, jak zaznacza, jest to, że w Polsce bardzo wiele młodych osób po próbie samobójczej trafia do szpitala, bo nie ma innego miejsca, w którym otrzymają opiekę. Chodzi zaś o to, by do prób w ogóle nie dochodziło – i właśnie dlatego potrzebna jest pomoc środowiskowa, bliższa młodemu pacjentowi.
Zapobieganie zachowaniom samobójczym to jeden z priorytetów przyjętego w ubiegłym roku Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021–2025, w ramach celu operacyjnego „Promocja zdrowia psychicznego”. Ministerstwo Zdrowia zwraca w nim uwagę nie tylko na zapewnienie dostępu do pomocy osobom w kryzysie psychicznym, ale również na opracowanie i upowszechnianie standardów postępowania w przypadku ryzyka zachowań samobójczych – skierowanych do różnych grup i instytucji, m.in. przedstawicieli służby zdrowia, pomocy społecznej, nauczycieli, służb mundurowych i rodziców. Kolejną ważną kwestią jest podnoszenie kompetencji w zakresie wczesnego rozpoznawania symptomów zachowań samobójczych oraz podejmowania interwencji wobec takich osób.
To bardzo trudny temat. Jeśli Ty albo ktoś z Twoich bliskich przechodzi przez kryzys, mogę pomóc znaleźć odpowiednie wsparcie i telefony pomocowe – wystarczy, że dasz znać.
