Agnostyk mówi „nie wiem” – i na tym większość definicji krążących po sieci się kończy. Tyle że to zdanie niczego nie zamyka, a pytania, które za nim stoją, są znacznie ciekawsze. Kościół katolicki odnosi się do agnostycyzmu wprost od półtora wieku: Sobór Watykański I uznał tezę o niepoznawalności Boga za błąd rozumu, a nie za różnicę gustów, Katechizm poświęca tej postawie dwa osobne punkty i nazywa ją „ateizmem praktycznym”, a jednocześnie zastrzega, że winę może znacznie zmniejszać intencja. Benedykt XVI otworzył dla agnostyków osobną przestrzeń rozmowy, którą nazwał „dziedzińcem pogan”.
Poniżej znajdziesz: skąd wzięło się to słowo i kto je wymyślił w 1869 roku, czym agnostyk różni się od ateisty i od gnostyka, co dokładnie mówią punkty 2127 i 2128 Katechizmu, czy agnostyk może chodzić do kościoła, przyjmować Komunię i zostać rodzicem chrzestnym, kto z głośnych nazwisk sam się tak określał – od Darwina po Kwaśniewskiego – oraz jaki zarzut postawił agnostykom Blaise Pascal jednym zdaniem, którego nie da się łatwo odbić.
Agnostyk – kto to jest? Definicja i pochodzenie słowa
Agnostyk to człowiek, który uważa, że istnienia Boga nie da się ani udowodnić, ani obalić, więc zawiesza sąd w tej sprawie. Nie twierdzi, że Bóg nie istnieje – to stanowisko ateisty. Nie twierdzi też, że Bóg istnieje – to stanowisko teisty. Mówi: nie wiem i nie widzę drogi, którą można by to rozstrzygnąć. Inaczej mówiąc, agnostyk jest zwolennikiem agnostycyzmu, czyli poglądu, zgodnie z którym pytanie o istnienie Boga pozostaje poza zasięgiem ludzkiego poznania.
Słowo ma znaną datę i znanego autora. Ukuł je w 1869 roku angielski przyrodnik Thomas Henry Huxley, uczestnik posiedzeń londyńskiego Metaphysical Society. Gdy członkowie towarzystwa deklarowali swoje stanowiska religijne, Huxley stwierdził, że dla jego własnego nie ma etykiety, i utworzył ją jako przeciwieństwo słowa „gnostyk” – od greckiego gnosis, czyli wiedza, poznanie. Przedrostek a- oznacza brak. Agnostyk to zatem dosłownie ten, kto nie ma wiedzy. Termin trafił do druku już 29 maja 1869 roku, na łamach tygodnika „The Spectator”.
Polski słownik notuje go bez komplikacji. Wielki słownik języka polskiego PAN definiuje agnostyka jako osobę, która wątpi w możliwość całkowitego poznania świata i uznaje, że nie ma wystarczających podstaw, by potwierdzić istnienie Boga. Słownik języka polskiego PWN idzie tropem najprostszym: agnostyk to zwolennik agnostycyzmu. W filozofii pojęcie bywa szersze niż religijne – agnostyczny może być również pogląd na granice poznania w fizyce czy metafizyce, nie tylko na kwestię Boga.
Sama postawa dzieli się na odmiany:
– agnostycyzm słaby, czyli „nie wiem, czy Bóg istnieje”, przy założeniu, że wiedza jest w ogóle możliwa
– agnostycyzm mocny, czyli twierdzenie o zasadniczej niemożliwości rozstrzygnięcia, dziś ani nigdy
– agnostyczny ateista, który nie wierzy w Boga, choć nie utrzymuje, że jego nieistnienie da się wykazać
– agnostyczny teista, który wierzy, ale nie uważa swojej wiary za wiedzę dowiedzioną
Agnostyk a ateista – na czym polega różnica
Różnica dotyczy dwóch odrębnych porządków: wiedzy i przekonania. Teizm i ateizm są odpowiedziami na pytanie „czy wierzysz”. Agnostycyzm jest odpowiedzią na pytanie „czy wiesz”. Dlatego oba określenia bywają łączone i nie ma w tym sprzeczności.
Ateista twierdzi, że Bóg nie istnieje, albo przynajmniej odrzuca wiarę w Boga jako nieuzasadnioną. Agnostyk uważa, że dowodów istnienia Boga nie ma, ale dowodu na nieistnienie także brak, więc twierdzenia obu stron są równie nierozstrzygnięte. Richard Dawkins, autor „Boga urojonego”, uporządkował to na siedmiostopniowej skali – od pewności, że Bóg istnieje, po pewność przeciwną. Sam umieścił się na stopniu szóstym, opisanym jako ateista de facto, co dobrze pokazuje, że światopogląd rzadko jest zero-jedynkowy.
Praktyczna konsekwencja bywa jednak zbieżna. Człowiek, który nie rozstrzyga, czy Bóg istnieje, zwykle też się nie modli i nie uczestniczy w kulcie. Katechizm nazywa to wprost ateizmem praktycznym – o czym niżej.
Agnostyk a gnostyk – dwa różne światy
Podobieństwo słów myli. Gnostyk to wyznawca gnostycyzmu – nurtu religijnego z pierwszych wieków chrześcijaństwa, który głosił, że zbawienie przynosi tajemna wiedza dostępna wybranym. Gnostyczny system zakłada więc poznanie maksymalne, ezoteryczne. Agnostyk twierdzi coś dokładnie przeciwnego: takiej wiedzy nikt nie posiada. Kościół odrzucił gnostycyzm jako herezję już w II wieku, między innymi za sprawą pism św. Ireneusza z Lyonu.
Co Kościół katolicki mówi o agnostycyzmie
Nauczanie jest tu precyzyjne i łatwe do sprawdzenia. Katechizm poświęca agnostycyzmowi dwa punkty w części o pierwszym przykazaniu. KKK 2127 stwierdza, że „agnostycyzm przybiera wiele postaci” i że w niektórych przypadkach agnostyk nie neguje Boga, lecz zakłada istnienie bytu transcendentnego, który nie może się objawić i o którym nikt nie potrafi nic powiedzieć. KKK 2128 dodaje ocenę:
Agnostycyzm może niekiedy łączyć się z jakimś poszukiwaniem Boga, ale może też być obojętnością, ucieczką przed ostatecznymi pytaniami i lenistwem sumienia moralnego, a najczęściej bywa równoznaczny z ateizmem praktycznym.
Katechizm Kościoła Katolickiego, 2128
Ta ocena wynika ze starszego rozstrzygnięcia. Sobór Watykański I w konstytucji dogmatycznej „Dei Filius” (1870) orzekł, że Boga, początek i cel wszystkich rzeczy, można poznać w sposób pewny naturalnym światłem rozumu z rzeczy stworzonych. Sobór nie mówi, że każdy poznaje – mówi, że rozum ludzki jest do tego zdolny. Podstawą jest tu List do Rzymian (1, 19-20) i Księga Mądrości (13, 1-9). Dla Kościoła twierdzenie o zasadniczej niemożliwości poznania Boga jest więc błędem intelektualnym, nie zaś zwykłą różnicą gustów.
Jan Paweł II wrócił do tego w encyklice „Fides et ratio” z 14 września 1998 roku, otwartej zdaniem, że wiara i rozum są jak dwa skrzydła, na których duch ludzki unosi się ku kontemplacji prawdy. W punkcie 5 papież pisał:
Rozmaite formy agnostycyzmu i relatywizmu sprawiły, iż poszukiwania filozoficzne ugrzęzły na ruchomych piaskach powszechnego sceptycyzmu.
Jan Paweł II, Fides et ratio, 5
Krytyka nie oznacza jednak zamkniętych drzwi. Konstytucja „Gaudium et spes” Soboru Watykańskiego II wezwała do szczerego dialogu z niewierzącymi i przyznała, że sami wierzący ponoszą niemałą część odpowiedzialności za odejścia od wiary – przez zaniedbania w wychowaniu religijnym i przez życie niezgodne z głoszoną nauką. W grudniu 2009 roku Benedykt XVI, przemawiając do Kurii Rzymskiej, zaproponował, by Kościół otworzył dziś „rodzaj dziedzińca pogan” – przestrzeń rozmowy dla ludzi szukających Boga bez dostępu do wiary. Inicjatywę poprowadziła Papieska Rada do spraw Kultury pod kierunkiem kard. Gianfranca Ravasiego, a pierwsze spotkanie odbyło się 24-25 marca 2011 roku w Paryżu, w siedzibie UNESCO.
Czy agnostyk chodzi do kościoła?
Bywa, że tak – i nie ma w tym nic dziwnego. Osoba ochrzczona w dzieciństwie pozostaje formalnie katolikiem, bo chrzest wyciska niezatarte znamię, którego nie kasuje utrata przekonań. Agnostycy pojawiają się w kościele na pogrzebach, ślubach, pasterce, czasem z przywiązania do rodzinnej tradycji, czasem z potrzeby ciszy. Droga powrotna zwykle prowadzi przez konfesjonał, a po latach przerwy warto odświeżyć regułkę spowiedzi.
Praktyczne granice wyznacza jednak prawo kościelne i sama logika sakramentów:
– obecność na Mszy jest wolna dla każdego, także dla osoby niewierzącej
– przyjęcie Komunii zakłada wiarę w realną obecność Chrystusa i stan łaski uświęcającej
– rodzicem chrzestnym może być tylko katolik prowadzący życie zgodne z wiarą, ale świadkiem ślubu – już tak
– ślub kościelny katolika z osobą nieochrzczoną wymaga dyspensy od przeszkody różnej religii, przewidzianej w kanonie 1086 Kodeksu prawa kanonicznego
Co agnostycy mówią o Jezusie?
Zdecydowana większość agnostyków nie kwestionuje tego, że Jezus z Nazaretu żył. Istnienie Chrystusa potwierdzają źródła spoza Nowego Testamentu – Tacyt w „Rocznikach” (XV, 44) wspomina o straceniu Chrystusa za panowania Tyberiusza z wyroku Poncjusza Piłata, a Józef Flawiusz w „Dawnych dziejach Izraela” wymienia go dwukrotnie. Spór dotyczy czego innego: bóstwa Jezusa i zmartwychwstania. Typowy agnostyk uznaje go za wielkiego nauczyciela moralnego, zawieszając sąd o tym, kim był w porządku wiary. Dla chrześcijanina to za mało, bo cała koncepcja zbawienia opiera się na wydarzeniu Wielkanocy, a nie na etyce. Warto przy okazji sprawdzić, kogo Jezus wybrał na świadków tych wydarzeń – pełną listę podaje nasz tekst o imionach 12 apostołów.
Znani agnostycy – od Darwina do Kwaśniewskiego
Karol Darwin określił się tym słowem w liście do Johna Fordyce’a z 7 maja 1879 roku. Napisał, że w najbardziej skrajnych wahaniach nigdy nie był ateistą w znaczeniu negowania istnienia Boga i że – coraz bardziej z wiekiem – określenie „agnostyk” najtrafniej opisuje stan jego umysłu. Bertrand Russell, matematyk i filozof, ogłosił w 1953 roku w magazynie „Look” głośny tekst „Kto to jest agnostyk?”, w którym rozdzielił niewiarę od pewności co do nieistnienia Boga.
W Polsce najczęściej przywoływanym przykładem pozostaje Aleksander Kwaśniewski. Prezydent, który podpisał traktat akcesyjny i zabiegał o odwołanie do chrześcijaństwa w przyszłej konstytucji europejskiej, powiedział 23 listopada 2003 roku:
Ja, agnostyk, jestem jednym z najbardziej aktywnych i przekonanych zwolenników faktu niepodważalnego: obecności tradycji chrześcijańskich w fundamentach budowli europejskiej.
Aleksander Kwaśniewski, 23 listopada 2003
To zdanie dobrze pokazuje, że agnostycyzm nie musi iść w parze z wrogością wobec religii ani z ideologią wojującej laickości.
Krytyka agnostycyzmu, czyli dlaczego „nie wiem” nie kończy sprawy
Najstarszy zarzut sformułował Blaise Pascal. Jego słynny zakład opiera się na spostrzeżeniu, że w kwestii Boga nie da się nie zająć stanowiska: kto nie wybiera, ten już wybrał życie tak, jakby Bóg nie istniał. Uchylenie się od odpowiedzi jest odpowiedzią, tylko milczącą. Ten sam argument wraca w Katechizmie pod nazwą ateizmu praktycznego.
Drugi zarzut jest formalny. Mocna teza agnostyczna – „nikt nigdy nie może wiedzieć” – sama jest twierdzeniem o granicach poznania, którego nie sposób udowadniać środkami przez siebie dopuszczanymi. Krytyk powie, że w tym punkcie agnostycyzm zamienia się we własny dogmat, a deklarowana otwartość przechodzi w dogmatyzm ostrożności. Wierzenia religijne przynajmniej mówią o sobie, czym są.
Trzeci zarzut sformułował sam Sobór Watykański I: skoro wszechświat jest poznawalny rozumem, to zatrzymanie się na progu pytania o jego przyczynę jest wyborem, nie koniecznością. Zarazem Kościół nie stawia znaku równości między agnostykiem a wrogiem wiary. Katechizm mówi wprost, że odpowiedzialność moralną może znacznie zmniejszać intencja i okoliczności, a „Gaudium et spes” każe szukać porozumienia zamiast fanatycznej konfrontacji. Poszukujący agnostyk jest w tej perspektywie bliżej wiary niż obojętny człowiek ochrzczony, który o Boga nigdy nie zapytał.
Najczęstsze pytania
Co to znaczy być agnostykiem?
To znaczy uznawać, że istnienia Boga nie da się rozstrzygnąć środkami ludzkiego poznania, i wstrzymywać się od twierdzenia w tej sprawie. Agnostyk nie deklaruje ani wiary, ani pewności co do nieistnienia Boga.
Czym się różni agnostyk od ateisty?
Ateista twierdzi, że Bóg nie istnieje. Agnostyk twierdzi, że tego nie wiadomo i że nie ma narzędzi, by to sprawdzić. Ateizm jest odpowiedzią na pytanie o wiarę, agnostycyzm – na pytanie o wiedzę, dlatego można być jednocześnie agnostycznym ateistą.
Czy agnostyk chodzi do kościoła?
Może chodzić i często chodzi – na pogrzeby, śluby czy pasterkę. Osoba ochrzczona pozostaje katolikiem także wtedy, gdy straciła wiarę. Nie przystępuje jednak do Komunii i nie może zostać rodzicem chrzestnym.
Co agnostycy mówią o Jezusie?
Zwykle nie podważają jego historycznego istnienia, potwierdzonego przez Tacyta i Józefa Flawiusza, i uznają go za wybitnego nauczyciela moralnego. Zawieszają natomiast sąd o jego bóstwie i zmartwychwstaniu.
Czy agnostycyzm to grzech?
Katechizm zalicza agnostycyzm do postaw sprzecznych z pierwszym przykazaniem, zaznaczając zarazem, że winę może znacznie zmniejszać intencja i okoliczności. Agnostycyzm łączący się ze szczerym poszukiwaniem Boga oceniany jest inaczej niż obojętność.
