Na zdjęciu głównym z lewej: rakieta Ch-101 zestrzelona 26 stycznia 2023 r. w obwodzie winnickim (Ukraina). Z prawej: budowa pocisku Ch-101 w trzech położeniach – złożony przed odpaleniem, z rozłożonymi skrzydłami w locie oraz z wysuniętym spod kadłuba silnikiem /zdj. ilustracyjne
Rosyjski pocisk manewrujący znów spadł na polską ziemię. W nocy z 19 na 20 listopada 2026 r., podczas zmasowanego ataku Rosji na Ukrainę, rakieta Ch-101 wybuchła na polu w Nowym Lipowcu w powiecie biłgorajskim, około 300 metrów od najbliższych domów. Wicepremier i minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz potwierdził typ pocisku i mówi o prowokacji. To drugi taki przypadek w ciągu czterech miesięcy, a broń, o której mowa, Rosja buduje po to, by trafiać w cele oddalone o tysiące kilometrów.
Ch-101 w Nowym Lipowcu. Dwie rakiety i dron w trzech miejscach
Gen. broni pil. dr Ireneusz Nowak, dowódca operacyjny rodzajów sił zbrojnych, przekazał, że w nocy z 19 na 20 listopada, w trakcie rosyjskiego ataku na Ukrainę, Polsce zagrażało 11 rosyjskich obiektów, a trzy z nich naruszyły polską przestrzeń powietrzną. Żaden nie został zestrzelony.
Szczątki zabezpieczono w trzech miejscowościach, co szef MON potwierdził w komunikacie o naruszeniu polskiej przestrzeni powietrznej. W Nowym Lipowcu w gminie Księżpol (woj. lubelskie) spadła rosyjska rakieta Ch-101. Drugą rakietę znaleziono w lesie w Rudniku nad Sanem w powiecie niżańskim (woj. podkarpackie), a na nieużytkach w Mołodyczu w powiecie jarosławskim spadł najprawdopodobniej dron odrzutowy. Nikt nie odniósł obrażeń.
Na nagraniu opublikowanym przez Polsat News szef MON wymienia trzy miejsca upadku i mówi, że w pierwszym z nich była to rakieta Ch-101.
Mieszkańcy Nowego Lipowca usłyszeli wybuch około godz. 6.20. Pocisk spadł na pole przy lesie i stanął w ogniu, strażacy gasili jego kadłub jeszcze po godz. 10. Prokurator okręgowy w Lublinie Grzegorz Trusiewicz podał, że po uderzeniu powstał lej nieco mniejszy niż w lipcu w Tarnawie-Kolonii, a dach jednego z budynków został nieznacznie uszkodzony. Prokuratura Okręgowa w Lublinie wszczęła śledztwo w sprawie sprowadzenia zagrożenia dla życia lub zdrowia wielu osób oraz bezprawnego naruszenia przestrzeni powietrznej.
Rano w 17 powiatach Lubelszczyzny zawyły syreny, a Rządowe Centrum Bezpieczeństwa rozesłało alerty mieszkańcom Lubelszczyzny i Podkarpacia. Kuratorium Oświaty w Lublinie podało, że zajęcia zawieszono w 10 szkołach w czterech gminach powiatu biłgorajskiego: Obsza, Łukowa, Biszcza i Potok Górny.
Kosiniak-Kamysz: to prowokacja, data nie jest przypadkowa
Szef MON łączy nocne zdarzenie z ćwiczeniami tzw. koalicji chętnych, które z udziałem kilkunastu państw odbywają się na Podkarpaciu, w pobliżu rejonów, gdzie operowało polskie lotnictwo. Według ministra był to jeden z największych ataków na Ukrainę od początku pełnoskalowej wojny.
Doszło do naruszenia polskiej przestrzeni powietrznej i wtargnięcia obiektów Federacji Rosyjskiej. […] Mamy do czynienia z kolejną prowokacją Rosji. Data, moim zdaniem, nie jest przypadkowa.
Władysław Kosiniak-Kamysz, wicepremier i minister obrony narodowej, konferencja prasowa, 20 listopada 2026 r.
Gen. Roman Polko, były dowódca jednostki GROM, ocenił, że Polska musi przyspieszyć zakup systemów antydronowych i antyrakietowych. Zwrócił uwagę, że wojsko w czasie pokoju musi najpierw rozpoznać typ obiektu, zanim podejmie decyzję o jego zestrzeleniu.
Czytaj również: Rosyjskie rakiety spadają na Polskę. Tusk obiecywał: „Każdy wrogi dron skończy tak samo”
Druga Ch-101 w Polsce w cztery miesiące
Nowy Lipowiec leży w tym samym powiecie co Tarnawa-Kolonia, gdzie 30 lipca 2026 r. spadła pierwsza rosyjska rakieta Ch-101 na terytorium Polski. Wtedy radary wykryły obiekt o godz. 3.40, w powietrze poderwano myśliwiec F-16, a o godz. 3.46 pocisk zniknął z ekranów i eksplodował na polu, zostawiając lej o średnicy około 10 metrów. Kosiniak-Kamysz podał później, że rakietę zbudowano w drugim kwartale 2026 r. w fabryce pod Moskwą, czyli Rosja wystrzeliła ją kilka tygodni po zejściu z linii produkcyjnej. Rząd zapewniał wówczas, że wojsko w każdej chwili było gotowe do zestrzelenia pocisku.
Rosyjskie pociski manewrujące wlatywały do Polski już wcześniej, ale wracały nad Ukrainę. Zestawienie pokazuje, jak zmienił się charakter tych incydentów: od kilkudziesięciu sekund w polskiej przestrzeni do uderzeń w ziemię kilkaset metrów od zabudowań.
| Data | Rejon | Co się stało |
|---|---|---|
| 29 grudnia 2023 r. | okolice Zamościa | pocisk przeleciał około 40 km, był nad Polską niecałe 3 minuty i wrócił nad Ukrainę |
| 24 marca 2024 r. | okolice Oserdowa, woj. lubelskie | pocisk manewrujący był w polskiej przestrzeni przez 39 sekund |
| 30 lipca 2026 r. | Tarnawa-Kolonia, pow. biłgorajski | Ch-101 eksplodowała na polu, lej o średnicy około 10 m |
| 20 listopada 2026 r. | Nowy Lipowiec i Rudnik nad Sanem | Ch-101 eksplodowała na polu około 300 m od domów, druga rakieta spadła w lesie |
Co to jest rakieta Ch-101?
Ch-101 to rosyjski strategiczny pocisk manewrujący powietrze-ziemia, odpalany z bombowców dalekiego zasięgu. W Rosji nosi oznaczenie Х-101, w NATO AS-23 Kodiak. Zaprojektowało go biuro konstrukcyjne MKB Raduga z Dubnej pod Moskwą jako następcę starszych pocisków Ch-55 i Ch-555. Pełne prace ruszyły w 1995 r., pierwszy lot odbył się w 1998 r., a armia rosyjska przyjęła pocisk na uzbrojenie w 2013 r.
Rakieta ma wersję bliźniaczą Ch-102 z głowicą jądrową. Ch-101 jest pociskiem z głowicą konwencjonalną, a jej kadłub ma spłaszczony przekrój i ukształtowane boki, które zmniejszają wykrywalność przez radary. Skuteczna powierzchnia odbicia radarowego wynosi według dostępnych danych około 0,01 m kw.
Rosyjski historyk wojsk obrony przeciwlotniczej Jurij Knutow nazywa ją w rodzimych mediach odpowiedzią na amerykańskiego Tomahawka i twierdzi, że pod wieloma względami go przewyższa. Na Ukrainie pocisk uchodzi za jeden z najdroższych w rosyjskim arsenale: ukraińskie szacunki mówią o około 13 mln dol. za sztukę, podczas gdy Kalibr kosztuje od 5 do 6,5 mln dol.
Rakieta Ch-101: zasięg, masa i głowica
Ch-101 to w praktyce mały bezzałogowy samolot z zaprogramowaną trasą. Leci z prędkością poddźwiękową, ale potrafi trzymać się kilkadziesiąt metrów nad ziemią, co utrudnia wykrycie go przez radary.
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Długość | 7,45 m |
| Średnica kadłuba | 74 cm |
| Masa startowa | około 2400 kg |
| Głowica konwencjonalna | około 400 kg materiału wybuchowego |
| Zasięg | 4500-5500 km |
| Prędkość przelotowa | około 700 km/h |
| Prędkość maksymalna | około 970 km/h |
| Wysokość lotu | od 30-70 m do 10 km |
| Napęd | silnik turboodrzutowy dwuprzepływowy TRDD-50A |
Silnik jest schowany w tylnej części kadłuba i wysuwa się w dół dopiero tuż przed odpaleniem, a skrzydła, złożone pod kadłubem, rozkładają się po starcie.
Jak Ch-101 trafia w cel
Pocisk łączy kilka systemów nawigacji. Nawigacja bezwładnościowa prowadzi go przez całą trasę, odbiornik nawigacji satelitarnej SN-99 koryguje pozycję, a radiowysokościomierz pozwala lecieć nisko nad ukształtowaniem terenu. W końcowej fazie lotu włącza się układ optoelektroniczny Otblesk-U, który porównuje obraz ziemi z zapisanymi w pamięci zdjęciami celu i poprawia tor lotu. Rosyjskie źródła podają odchylenie od celu rzędu 5-6 m, zachodnie szacują je na 10-20 m.
Rakieta, która w lipcu spadła w Tarnawie-Kolonii, miała według gen. Nowaka nowoczesną głowicę i system naprowadzania odporny na zakłócenia. Dowódca operacyjny ocenił wtedy, że z analizy trasy wynikało, iż pocisk raczej nie miał alternatywnego celu na Ukrainie i leciał dokładnie tam, gdzie miał uderzyć.
Tu-95MS i Tu-160. Bombowce, które odpalają Ch-101
Ch-101 przenosi rosyjskie lotnictwo strategiczne. Bombowiec strategiczny Tu-95MS, rozwinięcie konstrukcji Tu-95, zabiera do ośmiu pocisków na zewnętrznych węzłach pod skrzydłami, a naddźwiękowy Tu-160 do 12 na obrotowych wyrzutniach w dwóch wewnętrznych komorach bombowych. Bombowce odpalają rakiety z głębi Rosji, najczęściej znad obwodu rostowskiego i Morza Kaspijskiego, i nie muszą zbliżać się do Ukrainy.
Dla polskiego wojska start tych maszyn jest sygnałem ostrzegawczym. Od wyczerpania zapasów Ch-55 i Ch-555 to właśnie Ch-101 jest głównym orężem rosyjskich bombowców strategicznych, a jej głowica jest ośmiokrotnie cięższa niż w dronach Szahid, zwanych w Rosji Gierań.
Od Syrii po Ukrainę. Jak Rosja używa Ch-101
Ch-101 przeszła chrzest bojowy 17 listopada 2015 r. w Syrii. Tego dnia bombowce Tu-95MS i Tu-160 po raz pierwszy w historii wzięły udział w operacji bojowej, uderzając w cele tzw. Państwa Islamskiego wokół Rakki, Aleppo i Hims. Ministerstwo Obrony Federacji Rosyjskiej podało, że w czterodniowej operacji od 17 do 20 listopada 2015 r. bombowce wystrzeliły 48 pocisków Ch-101 i 35 starszych Ch-555. Rosyjski resort obrony opublikował wtedy nagrania startów pocisków z bombowców Tu-160.
Na Ukrainie Rosja używa Ch-101 od pierwszych dni pełnoskalowej wojny. Według strony ukraińskiej pierwsze uderzenie tymi pociskami spadło 6 marca 2022 r. na lotnisko w Winnicy i lotnisko wojskowe w Hawryszowce. 23 kwietnia 2022 r. sześć rakiet Ch-101 uderzyło w Odessę, zginęło osiem osób, w tym trzymiesięczne niemowlę. Rosja wystrzeliwuje je w zmasowanych nalotach na ukraińskie miasta i energetykę, także na zachodnią Ukrainę przy granicy z Polską.
Najczęstsze pytania
Jaki zasięg ma rakieta Ch-101?
Rakieta Ch-101 ma zasięg szacowany na 4500-5500 km, co oznacza, że bombowiec odpalający ją znad Rosji może razić cele w całej Europie. Pocisk niesie głowicę z około 400 kg materiału wybuchowego.
Jaka jest prędkość rakiety Ch-101?
Rakieta Ch-101 leci z prędkością przelotową około 700 km/h, a jej prędkość maksymalna wynosi około 970 km/h. To pocisk poddźwiękowy, nie hipersoniczny. Wykrycie go utrudniają lot na wysokości kilkudziesięciu metrów nad ziemią i kadłub o obniżonej wykrywalności radarowej.
Ile kosztuje pocisk Ch-101?
Według ukraińskich szacunków jeden pocisk Ch-101 kosztuje około 13 mln dol. To ponad dwa razy więcej niż rosyjski Kalibr, którego cenę szacuje się na 5-6,5 mln dol., co stawia Ch-101 wśród najdroższych pocisków, jakie Rosja wystrzeliwuje na Ukrainę.
Czy Ch-101 może przenosić głowicę jądrową?
Ch-101 przenosi głowicę konwencjonalną. Rosja zbudowała jednak bliźniaczą wersję pocisku, oznaczoną Ch-102, która jest przystosowana do przenoszenia ładunku jądrowego. Oba pociski mają tę samą konstrukcję i są odpalane z bombowców Tu-95MS i Tu-160.
Gdzie w Polsce spadły rakiety Ch-101?
Pierwsza rakieta Ch-101 spadła 30 lipca 2026 r. w Tarnawie-Kolonii w powiecie biłgorajskim. Kolejna spadła 20 listopada 2026 r. w Nowym Lipowcu w tym samym powiecie, a drugą rakietę z tego samego nalotu znaleziono w Rudniku nad Sanem na Podkarpaciu.


