Główna organizacja węgierskich Żydów grozi bojkotem oficjalnych obchodów 70. rocznicy deportacji Żydów węgierskich do obozów koncentracyjnych. Powodem oficjalnie jest pomnik upamiętniający wszystkie ofiary inwazji Niemiec na Węgry w 1944 r., który rozmywać ma prawdziwy obraz odpowiedzialności i winy za deportacje Żydów. A nieoficjalnie – z tą odpowiedzialnością wiąże się niewątpliwie sprawa kolejnych roszczeń, odszkodowań, zadośćuczynień itp.

9 lutego Węgierski Związek Żydowskich Gmin Wyznaniowych (MAZSIHISZ) poinformował, że weźmie udział w obchodach rocznicowych tylko pod warunkiem, że władze wycofają się z planu budowy w Budapeszcie pomnika upamiętniającego zajęcie Węgier przez hitlerowskie Niemcy.

Szantaż wobec suwerennego państwa?

Zachowanie to trudno nazwać inaczej, niż szantażem, choć trudno powiedzieć, czy sam MAZSIHISZ przede wszystkim się nie ośmieszy, jeżeli zbojkotuje obchody poświęcone pamięci Żydów. Zapewne do takiej sytuacji nie dojdzie, pytanie więc brzmi przede wszystkim: czy Węgrzy dadzą się zastraszyć i pozwolą szantażować, czy pokażą żydowskiemu związkowi, że są państwem suwerennym i niezależnym?

Zdaniem MAZSIHISZ planowana symbolika pomnika pomniejsza odpowiedzialność ówczesnego państwa węgierskiego za udział w prześladowaniach i deportacjach węgierskich Żydów. MAZSIHISZ stawia jednak jeszcze inne żądanie: usunięcie dyrektora nowego instytutu historycznego „Veritas”, który odważył się powiedzieć, że deportacja ok. 10 tys. Żydów za rządów admirała Horthyego w 1941 r. była „procedurą administracyjną wobec obywateli obcych państw”.

Przeczytaj również: 20 lutego 1944 r. przed świtem… Florian Marciniak, naczelnik Szarych Szeregów

Admirał Miklos Horthy i polscy uchodźcy

Przypomnijmy: masowe deportacje węgierskich Żydów rozpoczęły się dopiero w 1944 r., po obaleniu (przy udziale Niemiec) regenta Horthyego i przejęciu władzy przez węgierskich faszystów. Admirał Miklos Horthy zorganizował kontrrewolucję i obalił komunistyczną Węgierską Republikę Rad w 1919 r. Potem wprowadził tzw. „biały terror”, czyli represje wobec komunistów, socjalistów, związków zawodowych i Żydów (w jego wyniku na Węgrzech śmierć poniosło 5 tys. ludzi). Jako regent władzę sprawował od 1920 r., dążył do powrotu utraconych po Traktacie z Trianon ziem (w granicach Czechosłowacji i Rumunii znalazły się 3 miliony Węgrów). Jedynym rozwiązaniem zdawał się sojusz z Niemcami, które godziły się na przyłączenie tych terenów do Węgier. W 1939 r., po rozpadzie Czechosłowacji, Węgry Horthyego uzyskały granicę z Polską. Rząd Horthyego był przychylnie nastawiony do Polski: choć przystąpił do Paktu Trzech z hitlerowskimi Niemcami w roli głównej, odmówił we wrześniu 1939 r. przepuszczenia sił niemieckich przez swoje terytorium (czego domagał się Hitler) i nakazał wysadzenie w powietrze tuneli kolejowych, jeśli Wehrmacht próbowałby przez nie przejść. Mimo protestów Berlina, Węgry przyjęły 150 tys. polskich uchodźców, a do końca listopada 1940 r. zezwalały na funkcjonowanie w Budapeszcie polskiego poselstwa. W Budapeszcie do 1944 r. działała główna ekspozytura polskiego wywiadu na tę część Europy, utrzymująca łączność z krajem i Londynem. Działały polskie szkoły i instytucje kulturalne. Horthy zaangażował wprawdzie armię węgierską w wojnę z ZSRR, lecz po dotkliwych klęskach na froncie wschodnim zrozumiał, że było to wielkim błędem, i rozpoczął osobne negocjacje nad traktatem pokojowym z aliantami. W konsekwencji tego Hitler wysłał Wehrmacht na Węgry, rozpoczynając okupację kraju od 19 marca 1944 r. Dopiero wówczas rozpoczęły się masowe deportacje – wcześniej Horthy sprzeciwiał się im, choć zesłaniu kilkuset tys. węgierskich Żydów do obozów domagał się od niego Hitler. Horthy został porwany i wywieziony w głąb Rzeszy, uwolniony przez Amerykanów w 1945 r. resztę życia spędził na wygnaniu w Portugalii. W ostatnich latach traktowany jest na Węgrzech jako bohater narodowy, stawiane są jego pomniki, a jego imię noszą ulice i place.

Dlaczego więc węgierscy Żydzi tak nienawidzą Horthyego, skoro ten przeciwstawiał się żądaniom Hitlera i nie deportował Żydów z kraju? Po prostu dlatego, że Horthy rządził autorytarnie i był patriotą, czy może dlatego, że uznając go za „faszystę” i „antysemitę” można liczyć jeszcze na jakieś korzyści finansowe? Zapewne i jedno, i drugie – choć wydaje się oczywiste, że MAZSIHISZ nie przepuści okazji, by wystawiać kolejne roszczenia. Natomiast sami Węgrzy powinni już sobie odpowiedzieć na pytanie, czy organizacja mniejszości, uzasadniając swą wyjątkową pozycję wyjątkową krzywdą, jakiej doznał „wyjątkowy” naród, powinna mieć prawo do szantażowania państwa i wyznaczania mu, jakie pomniki wolno mu stawiać i kto może zostać dyrektorem instytutów czy urzędów.

Michał Soska

ⓘ Informacja o publikacji
Artykuł Michała Soski pt. „Nowy atak na Węgry” ukazał się pierwotnie w wydaniu papierowym tygodnika „Nasza Polska” nr 8 (955) z dnia 18 lutego 2014 roku, s. 1, 13. Reprint na portalu naszapolska.pl w ramach digitalizacji archiwum redakcji. Wszelkie prawa do oryginalnego tekstu zastrzeżone – Michał Soska / „Nasza Polska”. Zdjęcia: archiwum „Nasza Polska”, skan wydania nr 8 (955)/2014, s. 1, 13.

Artykuł Nowy atak na Węgry. Pomnik w Budapeszcie i spór o admirała Horthyego pochodzi z serwisu Nasza Polska.