Główne role przy „okrągłym stole” odgrywali towarzysze z żoliborskiego Zarządu ZMP

25 lat temu, 6 lutego 1989 r., w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie rozpoczęły się obrady „okrągłego stołu”. Ich rezultaty są znane: ponowne zalegalizowanie „Solidarności” (choć już z innymi władzami niż te wybrane na I Zjeździe w 1981 r.), kontraktowe wybory do Sejmu i całkowicie wolne do Senatu, wybór gen. Jaruzelskiego na prezydenta, wreszcie powołanie rządu Tadeusza Mazowieckiego.

Znacznie mniej znane są natomiast kulisy samych rozmów, jakie toczyły się pod szyldem „okrągłego stołu”, ponieważ media transmitowały tylko uroczyste rozpoczęcie i zakończenie obrad, natomiast właściwe negocjacje odbywały się w zaciszu gabinetów. W tych poufnych rozmowach niebagatelną rolę odegrały osobiste znajomości czołowych postaci z obu stron. Znajomości, o których widownia – czyli miliony Polaków, patrzących na „okrągły stół” z ogromną nadzieją – nie miała pojęcia. Dziś wiemy na ten temat znacznie więcej, choć z pewnością nadal nie wszystko.

Dwóch profesorów: Geremek i Reykowski

Spośród trzech zespołów roboczych, które powołano już na samym początku rozmów, najważniejszy był Zespół ds. Reform Politycznych. Jego współprzewodniczącymi zostali dwaj naukowcy: historyk Bronisław Geremek i psycholog Janusz Reykowski. O ile wybór Geremka był dość oczywisty, gdyż przez całą dekadę lat 80. odgrywał on rolę czołowego doradcy Lecha Wałęsy, to postawienie przez stronę rządową na Reykowskiego musiało budzić niemałe zdziwienie, nawet w samej partii, której wprawdzie przez całe dorosłe życie był członkiem, ale nigdy nie sprawował w niej żadnych funkcji. W drugiej połowie lat 80. Reykowski doradzał ekipie gen. Wojciecha Jaruzelskiego, był m.in. autorem pytań do referendum dotyczącego reform gospodarczych z listopada 1987 r. Dopiero podczas X Plenum KC PZPR (20-21 grudnia 1988 r.), gdy zapadła ostateczna decyzja o przystąpieniu do rozmów „okrągłego stołu”, Reykowski wszedł w skład Biura Politycznego, choć wcześniej nie był nawet członkiem Komitetu Centralnego. Takie awanse w sztywnej, partyjnej hierarchii zdarzały się niezwykle rzadko.

Podsumowując decyzje tego plenum, Mieczysław F. Rakowski zanotował: „Reykowski to duże wzmocnienie Biura Politycznego” („Dzienniki polityczne 1987-1990”, Warszawa 2005, s. 318). Niestety, nie rozwinął tego wątku. Nieco więcej powiedział natomiast Bronisław Geremek: „Jeżeli z moją osobą wiązało się jakieś doświadczenie ułatwiające wspólne poszukiwanie kompromisu, była nim raczej szkolna znajomość z Januszem Reykowskim” („Rok 1989. Bronisław Geremek odpowiada, Jacek Żakowski pyta”, Warszawa 1990, s. 101). Obaj główni negocjatorzy doskonale znali się bowiem ze szkolnej ławy, a następnie ze wspólnej pracy w Zarządzie Dzielnicowym ZMP na Żoliborzu. Jak stwierdził historyk Andrzej Garlicki: „Później drogi ich się rozeszły, pozostało jednak wzajemne zaufanie. (…) Obu współprzewodniczącym tego stolika łatwo było znaleźć wspólny język, co nie oznaczało oczywiście wspólnoty poglądów” (A. Garlicki, „Karuzela. Rzecz o Okrągłym Stole”, Warszawa 2003, s. 253).

Nie ma na to bezpośrednich dowodów, ale wydaje się wielce prawdopodobne, że taka konstrukcja personalna najważniejszego zespołu negocjującego „okrągłostołowy” kompromis została ustalona w pełni świadomie, prawdopodobnie przez pomysłodawcę całego przedsięwzięcia, gen. Czesława Kiszczaka. Tylko w ten sposób da się wytłumaczyć niespodziewany awans Reykowskiego do najwyższych władz PZPR akurat w momencie, gdy idea „okrągłego stołu” została zaakceptowana przez obie strony (po trwających od września 1988 r. rozmowach w Magdalence).

„Asymilowanie zwycięzców”. Jerzy Wiatr i Jacek Kuroń

Ale duet Geremek-Reykowski to nie jedyna stara znajomość, odświeżona na potrzeby planu gen. Kiszczaka. Znany socjolog-marksista, prof. Jerzy Wiatr, odnotowując swój udział w pracach Zespołu ds. Reform Politycznych „okrągłego stołu”, wspominał: „Kierowany był przez dwóch współprzewodniczących – Janusza Reykowskiego i Bronisława Geremka, a więc moich przyjaciół jeszcze z żoliborskich czasów. Po stronie <solidarnościowo-opozycyjnej> zasiadali w zespole między innymi Jacek Kuroń, Adam Michnik, Jarosław i Lech Kaczyńscy. Poza Jackiem byli to ludzie, których dotąd znałem tylko z nazwiska, więc z wielkim zainteresowaniem obserwowałem ich zachowanie w toku naszych dyskusji” (Jerzy J. Wiatr, „Życie w ciekawych czasach”, Warszawa 2008, s. 200).

Skoro padło tu nazwisko Jacka Kuronia, warto sięgnąć i do jego memuarów. Wspominając swoich kolegów z młodości, Kuroń pisał: „Po wojnie Wiatr działał w PSL-owskich <Wiciach>, a Reykowski w Związku Młodzieży Demokratycznej. Obaj byli przeciwnikami nowego ustroju. Ktoś mi opowiadał, że po wyborach 1947 r., zdaje się, że w domu państwa Reykowskich, odbyło się spotkanie, na którym ojciec Janusza wyłożył młodym opozycjonistom dość popularną wówczas filozofię życia w komunistycznej Polsce. <Zachód Polskę zdradził, a Sowieci podbili nas – tak jak Hunowie podbili Rzym. Ale w historii nieraz już bywało, że jeżeli podbity naród miał wyższą kulturę, to asymilował zwycięzców. I tak może być również tym razem. Więc trzeba wchodzić we władzę, żeby asymilować Sowietów i komunistów>. Jesienią 1948 r. znalazłem się w takim ZMP, w którym na Żoliborzu rządzili Reykowski i Wiatr (J. Kuroń, J. Żakowski, „PRL dla początkujących”, Wrocław 1999, s. 41-42).

W innej książce wspomnieniowej Kuroń zapisał: „Po maturze Wiatr zaczął pracować jako kierownik wydziału propagandy w Zarządzie Dzielnicowym ZMP. Ja byłem kierownikiem propagandy w Zarządzie Szkolnym. Dobrze mi się z nim pracowało, to był inteligentny chłopak. Przede wszystkim imponował mi. Studiował w Akademii Nauk Politycznych, ja byłem w IX klasie, a rozmawiał ze mną jak równy z równym” (J. Kuroń, „Wiara i wina. Do i od komunizmu”, Warszawa 1990, s. 37).

„Harcerzyki” w Bristolu. Michnik i Urban

Przeczytaj również: Resortowe dzieci. Media obnażone

Inną starą znajomością, odnowioną na początku 1989 r., była znajomość między Adamem Michnikiem a Jerzym Urbanem, sięgająca jeszcze lat 60. Jako pierwszy wspomniał o niej Kuroń, dodając pikantny szczegół, że młody Michnik z nieco starszym Urbanem „bywał w cocktail barku w Bristolu i pijał harcerzyki – to jest wyborową z grapefruitem. To właśnie Urban załatwił Adasiowi – pod pseudonimem – stały felieton w <Życiu Gospodarczym>. Fakt, że on, student pierwszego roku umiał zapracować na zażyłość z takimi ludźmi, świadczy o jego klasie” („Wiara i wina…”, s. 274).

Sam Michnik kilka lat później potwierdził tę znajomość: „Parę razy byliśmy na wódeczce. Widywałem go wtedy. Był to interesujący rozmówca, z którym w wielu sprawach się zgadzałem. Co więcej, nawet korzystałem z jego pomocy” (A. Michnik, J. Tischner, J. Żakowski, „Między Panem a Plebanem”, Kraków 1998, s. 89).

Po 1968 r. drogi tych dwóch postaci się rozeszły – Michnik stał się czołowym opozycjonistą, a Urban propagandystą władzy – by ponownie spotkać się przy „okrągłym stole”. Tam dochodziło między nimi do prywatnych spotkań, których śladem jest ujawniona przez Urbana poufna notatka dla gen. Jaruzelskiego z 13 marca 1989 r., relacjonująca 3,5-godzinną rozmowę obu polityków. Dokument ten kończy charakterystyczna uwaga rzecznika rządu: „Uważam, że warto, abym kontynuował formę prywatnych spotkań z Michnikiem” – na co dostał akceptację Jaruzelskiego („Jajakobyły. Spowiedź życia Jerzego Urbana”, Warszawa 1992, s. 260-264).

Ich wzajemna zażyłość w tym okresie zaskoczyła nawet niektórych przedstawicieli władz PZPR, np. Stanisław Ciosek zwierzał się ks. Alojzemu Orszulikowi: „Zauważa się tworzenie swoistego lobby żydowskiego” (cyt. za: P. Raina, „Rozmowy z władzami PRL. Arcybiskup Dąbrowski”, t. 2, Warszawa 1995, s. 440). O tym, że takie nastroje nie były odosobnione, świadczy notatka ZSL-owskiego marszałka Sejmu Mikołaja Kozakiewicza z 6 lipca 1989 r. o spotkaniu z PZPR-owskim wicemarszałkiem Tadeuszem Fiszbachem: „Mówimy o <okrągłym stole>. Ze zdumieniem dowiaduję się od niego, że za tym stołem na 57 uczestników, aż 47 było Żydami!” (M. Kozakiewicz, „Byłem marszałkiem kontraktowego…”, Warszawa 1991, s. 131).

Premierem miał być Geremek

Oczywiście rewelacje Fiszbacha były znacznie przesadzone, ale faktem jest, iż kluczową rolę w negocjacjach „okrągłego stołu” odegrali tacy ludzie, jak Geremek i Michnik – i to nie tyle z racji swego pochodzenia, co znajomości sięgających czasów głębokiego PRL-u. Charakterystyczna jest tu sytuacja z czerwca 1989 r., opisana przez samego Michnika: „Po pierwszej turze wyborów odbyło się w Sejmie spotkanie Wałęsy z Jaruzelskim. W przerwie tego spotkania podszedł do mnie profesor Reykowski: <Panie Adamie, mam takie pytanie, ale umówmy się, że ja panu tego pytania nie zadałem>. <Panie Profesorze – odpowiedziałem – naturalnie żadnego pytania pan mi nie zadał. A o co chodzi?>. <Czy wy byście nie wzięli teki premiera?>. Ja mu na to: <To jest dobre pytanie. Proszę chwilę poczekać. Ja się zapytam>. Pobiegłem do Wałęsy. Wałęsa mówi: <Tak, Geremek>. Wróciłem do Reykowskiego i mówię mu: <Tak, to by nas interesowało. W grę by wchodził profesor Geremek>. To był ten moment, kiedy zrozumiałem, że gra idzie o wszystko i że taka propozycja nie będzie dla nich szokiem” („Między Panem a Plebanem”…, s. 540-541).

Ostatecznie to jednak nie szkolny kolega Reykowskiego został premierem, lecz Tadeusz Mazowiecki, wywodzący się jednak z innego środowiska (tzw. postępowych katolików). Według Jarosława Kaczyńskiego, zdecydowały o tym obawy zarówno Wałęsy, jak i Jaruzelskiego, który „nie chciał wzmocnienia młodszego pokolenia komunistów. I sądził, że w ten sposób przedłuży swoją władzę. Gdyby ten układ powstał, byłby rzeczywiście układem na lata. Połączenie opozycyjnego autorytetu Geremka i Michnika z materialną siłą i z wpływami komunistów w aparacie państwa dawałoby niewiarygodną siłę. Oni całkiem otwarcie kwestionowali sojusz z ZSL i SD. Mówili, że to sojusz z powietrzem. (…) Oczywiście, że była w tym racja. Tylko że ja już przy Okrągłym Stole zauważyłem, że Geremek z połową starych towarzyszy, z tymi wszystkimi Reykowskimi, Wiatrami, jest po imieniu. Znali się z ZMP. Ich nie dzieliła przy różnych wyborach później żadna przepaść. Stworzenie takiego układu to byłby koniec Solidarności” („O dwóch takich… Alfabet braci Kaczyńskich”, Kraków 2006, s. 183).

Paweł Siergiejczyk

ⓘ Informacja o publikacji
Artykuł Pawła Siergiejczyka pt. „Układ starych znajomych” ukazał się pierwotnie w wydaniu papierowym tygodnika „Nasza Polska” nr 6 (953) z dnia 4 lutego 2014 roku, s. 10-11 (zapowiedź na s. 1). Reprint na portalu naszapolska.pl w ramach digitalizacji archiwum redakcji. Wszelkie prawa do oryginalnego tekstu zastrzeżone – Paweł Siergiejczyk / „Nasza Polska”. Zdjęcia: archiwum „Nasza Polska”, skan wydania nr 6 (953)/2014, s. 10-11 (zapowiedź na s. 1).

Artykuł Układ starych znajomych. Kulisy Okrągłego Stołu i towarzysze z żoliborskiego ZMP pochodzi z serwisu Nasza Polska.