Publicystyka. Kontrowersje

Wypada się zastanowić, dlaczego nie udają się w zasadzie próby filmowego opowiedzenia najciekawszych i najbardziej charakterystycznych wydarzeń z polskich dziejów ostatnich dwu stuleci. Abstrahując już od tego, że niektóre ważne sekwencje polskiej historii w ogóle nie są przez twórców brane pod uwagę, choć – jak to się potocznie mówi – stanowią gotowe scenariusze.

Powstania, o których kino milczy

Dotyczy to powstań, począwszy od Insurekcji Kościuszkowskiej 1794 r., jedynym filmem o Powstaniu Styczniowym jest „Szwadron” Juliusza Machulskiego, będący propozycją spojrzenia na powstanie z punktu widzenia wroga, czyli Rosjan. O Powstaniu Listopadowym nie ma nic.

Sama biografia tego, któremu „Bóg powierzył honor Polaków”, czyli księcia Józefa Poniatowskiego, mogłaby być kopalnią filmowych opowieści, niekoniecznie hurra patriotycznych. Czy mamy poprzestać w tej mierze na obrazie z Wajdowych „Popiołów”, gdzie widzimy księcia Pepi jedynie jako pracowitego, działającego niemal jak automat, rzemieślnika wojny?

Ale gdy przychodzi do tematów już podjętych i zrealizowanych, takich jak wojna polsko-bolszewicka 1920 r. czy Powstanie Warszawskie, jedynymi uczuciami widza, który oczekiwał dzieł na miarę wielkości tych wydarzeń, są: głębokie rozczarowanie, a nawet oburzenie i złość. Mam na myśli filmy Hofmana (o jego filmie o roku 1920 pisałem krytycznie na tych łamach) czy Wajdy („Pierścionek z orłem w koronie”, 1992). O tym filmie krytyk napisał: „Żeby w wolnej Polsce nakręcić taki paszkwil na dowództwo AK, sławiąc przy okazji mołojców z Urzędu Bezpieczeństwa – to już był szczyt wszystkiego. Jednak Wielki Reżyser zafundował ogłupiałym widzom Armię Krajową na kolanach, pakowaną do wagonów przy wtórze „Bogarodzicy”, co miało zastąpić prawdę historyczną” (Krzysztof Masłoń, 2014).

„Jack Strong” Władysława Pasikowskiego

Do Wajdy jeszcze wrócę w tym tekście. Ale oto mamy obecnie dwie nowe produkcje filmowe – „Jack Strong” Władysława Pasikowskiego i „Kamienie na szaniec” Roberta Glińskiego. Pierwszą z nich obejrzałem, choć szedłem do kina pełen obaw z dwóch powodów: po pierwsze, przewidując, że Pasikowski zrobi film w swoim stylu, z preferencją dla mocnych postaci i „mocnych” scen, a bez istotnych treści, a po drugie, iż reżyser ten przyznał, że nawrócił się na „Kuklińskiego jako bohatera” dopiero po jakimś czasie, przedtem ulegając nawet zdaniu (negatywnemu) takiego „autorytetu” jak Lech Wałęsa i uważając przez lata Kuklińskiego za zdrajcę.

Ta druga obawa nie potwierdziła się, film niewątpliwie jest hołdem dla bohaterstwa „pierwszego oficera polskiego w NATO” i dlatego należy go obejrzeć. Dlatego też nie będę rozwijał swoich krytycznych sądów na jego temat (a byłoby wiele do powiedzenia), poprzestając na twierdzeniu, iż nie spełnia on wszystkich oczekiwań widza przenikliwego, żądającego od filmu nie tylko poprawnej narracji (z nie zawsze potrzebnymi elementami sensacyjnymi), ale i pogłębionej wiedzy o postaci, co dałoby więcej pola do popisu aktorowi grającemu rolę tytułową (Marcin Dorociński), dobrze dobranemu w sensie fizycznego podobieństwa do oryginału i swą grą oddającemu lepiej stan wewnętrzny bohatera niż to wynika ze scenariusza czy z intencji Pasikowskiego.

Mojego osobistego Oscara daję Ireneuszowi Czopowi za rolę oficera, który strzelał do robotników w 1970 r. na wybrzeżu i który na tym tle popełnia samobójstwo. Nota bene, nic mi nie wiadomo, by w realu takie zdarzenie miało miejsce.

Przeczytaj również: Pułkownik Kukliński. Bohater czy zdrajca?

„Kamienie na szaniec” w oczach Barbary Wachowicz

Wreszcie „Kamienie na szaniec”. Już sam fakt, że jest to ekranizacja słynnej, dzisiaj powiedziano by – „kultowej” opowieści Aleksandra Kamińskiego, w moim mniemaniu z góry niejako odbiera tego rodzaju zamierzeniu szansę odniesienia sukcesu. I tak się stało. Filmu nie widziałem i pewnie takiego cierpienia sobie nie zadam, wystarczy mi w zupełności opinia Barbary Wachowicz, w tej mierze, wedle mego zdania, autorytetu absolutnego.

Mówi ona: „To jest wizja realizatorów, którzy, jak to sformułował reżyser, pokazują bohaterów Szarych Szeregów jako <energetyczną młodzież, która łapie za pukawki i myśli, że raz-dwa wygra wojnę>. (…) Nie ocaliło się nic z przemyśleń tych wspaniałych chłopców, zawartych w rozkazach <Zośki>, listach <Rudego> czy notatkach <Alka>. (…) Kłamstwa historyczne (…). Brzydota fizjonomii wykonawców (istotnie, można się ich przestraszyć, oglądając jedynie fotografię – przyp. J.B.). (…) Szokujące zbitki: wizerunek szubienicy, a zaraz potem siarczysty całus. Pogardliwe parskniecie: >Znów ten Piłsudski<. (…) Odarcie z majestatu sceny przysięgi. Prymitywne, wulgarne dowcipy (…) („Nasz Dziennik, 8-9 marca br.). Wystarczy?! Dalej pisarka dowodzi przekonująco, że A. Kamiński nie przeidealizował chłopców, tylko napisał o nich prawdę. Więc po co ich „odbrązawiać”, jak chce reżyser?

Wracamy zatem do początkowego pytania: dlaczego nasi wspaniali bohaterowie nie mogą stać się mieszkańcami masowej wyobraźni? Bo przecież nie mogą, skoro w filmach są pełni skaz i wad charakterów, „odbrązowieni” czyli odarci z nimbu, który jest niezbędny, by pozostali bohaterami! W tym miejscu uświadomiłem sobie, że nie mamy żadnego filmu o Witoldzie Pileckim, i zaraz pomyślałem – a może to i lepiej, skoro być może zrobiono by z niego jakiegoś masochistę i oskarżono o nieczułość w stosunku do rodziny?

Jak w PRL wyszydzano „bohaterszczyznę”

Odpowiedzi na to pytanie należy szukać w okresie PRL-u i w micie założycielskim III RP; w tym pierwszym okresie zniszczony został doszczętnie polski etos rycerski i żołnierski, unicestwiony pokrój romantyczny dawnych i nie tak dawnych Polaków (np. przedwojenny kult dla płk. Lisa-Kuli i kilku polskich Termopil), a z mitu założycielskiego III RP wykluczono całkowicie nielicznych już reprezentantów polskiego etosu i samo to pojęcie. W PRL nie stało się to przede wszystkim w okresie 1944-1956, czyli stalinowskim, bardziej w latach 60., w okresie gomułkowskiej „małej stabilizacji”, gdy na potęgę wyszydzano i wykpiwano „bohaterszczyznę” (tak określało się wówczas zarówno niemądre jak i mądre, rzeczywiste bohaterstwo, mieszając jedne z drugim) i „potrząsanie szabelką”.

Przy tym pierwsze skrzypce grali w tej mierze nie politykierzy i politrucy, lecz intelektualiści, pisarze i twórcy filmów. Żeby zniszczyć etos bohaterski Powstania Warszawskiego, z trzech scenariuszy Jerzego Stefana Stawińskiego, wśród których był też scenariusz ukazujący euforię początkowego okresu Powstania i budowanie cywilizacji nowej Polski w warunkach powstańczych, Andrzej Wajda wybrał, jak wiemy, „Kanał”, ukazując bezsens i klęskę zrywu powstańczego. Podobnie pokazywano wrzesień 1939 r. w książkach i w kinie, w „Dniach klęski” Wojciecha Żukrowskiego, w prymitywnym „Wrześniu” Putramenta (to książki jeszcze z lat 40. i 50.), w „Lotnej” Wajdy, „Polskich Drogach” Janusza Morgensterna, „Zezowatym szczęściu” Andrzeja Munka itp. „Eroica” tegoż, skądinąd wybitnego reżysera, wykpiwała, chociaż pośrednio, Powstanie Warszawskie. Taki był nastrój lat 60., takie też było (nie wyrażane na piśmie) zamówienie kompartii, taki był stan umysłów większości twórczych Polaków, w ten sposób rozliczających się z przeszłością Polski, uznaną za anachroniczną, obciachową i taką, do której powrotu, choćby w postaci zmodernizowanej, nie wolno dopuścić. Jednocześnie cenzura (i autocenzura) sznurowała usta i więziła pióra funkcjonujących w jakichś niszach(głównie przykościelnych) kilku niezłomnych patriotów, przechowujących klejnot polskiego etosu, praktycznie bez możliwości przypominania o nim.

Pisze o tym dużo i niezwykle przekonująco prof. Ryszard Legutko w swoim „Eseju o duszy polskiej”, budzącym z tego powodu niemal sprzeciw, ale trudno odmówić mu w dużej części racji. Bez względu na powrót głosów patriotów i konserwatywnej prawicy, szczególnie w ostatnich latach, na rosnące zainteresowanie młodych prawdziwą historią Polski, w sferze inteligencji twórczej owe efekty zniszczenia polskiego etosu ciągle trwają i rzutują negatywnie na próby odzwierciedlenia polskich dziejów w twórczości literackiej i filmowej.

Odbudowa polskiego etosu

Dodajmy, że ów etos wyrósł nie tylko z dziejów Polski jagiellońskiej i późniejszej, ale i z Polski piastowskiej, żeby przypomnieć chociażby epopeję życia króla Łokietka i walk o scalenie Polski dzielnicowej, Grunwald, Zawiszę Czarnego etc. Przed wojną dostarczano dzieciom i młodzieży broszurki i czytanki na te tematy. Na nich m.in. wychowali się młodzi powstańcy warszawscy. W PRL-u historia Polski padła łupem agitatorów i propagandystów, ograniczona do walki klas i znienawidzonych przez młodzież dziejów ruchu robotniczego.

Odbudowanie owego polskiego etosu i ponowne wyposażenie weń świadomości jak największej liczby Polaków jest wielkim zadaniem na przyszłość, przy czym trzeba zdawać sobie sprawę, że będzie to proces długotrwały i że będzie on musiał mieć odczuwalne wsparcie państwa. Co stanie się możliwe dopiero po tak wyczekiwanej zmianie władzy.

Jerzy Biernacki

ⓘ Informacja o publikacji
Artykuł Jerzego Biernackiego pt. „Zniszczyli polski etos” ukazał się pierwotnie w wydaniu papierowym tygodnika „Nasza Polska” nr 12 (959) z dnia 18 marca 2014 roku, s. 1, 19. Reprint na portalu naszapolska.pl w ramach digitalizacji archiwum redakcji. Wszelkie prawa do oryginalnego tekstu zastrzeżone – Jerzy Biernacki / „Nasza Polska”. Zdjęcia: archiwum „Nasza Polska”, skan wydania nr 12 (959)/2014, s. 1, 19.

Artykuł Dlaczego polskie kino nie umie pokazać bohaterów? Jerzy Biernacki o zniszczonym etosie pochodzi z serwisu Nasza Polska.